American Saangmangte Thupha puak tu khamtung hong pai zia

1. Carson Mangpate Nupa hong thetnathu. (1899-1908)
Khamtung ngam ah Tuiphuum pawlpi khat a om laiteng in Saangmang te Arthur le Laura Carson tenupa ih min sia ki phawk tawntung tu hi. Ahihang, a kipat ciil pan ma in, Patein (Bassein) le Henzada khua te pan in a huu tu in a zui to Sangaw karen (Sagaw kaziante) in tua Saangmangte vanngit puak te puakpui tek hi. Carson saangmang pate taw kithua in hong pai sia Sya San Win (Thra San Win) hi a, Khalkha ngam sung teng Thuhil Sya in ki vaaksak kakoai hi. Hai man ngawl in Khuasak khua ah Pathian naa aseam tu in Sya Shwe Zan (Thra Shwe Zan) hong theng to hi. Sya Shwe Zan min thanna sia Khamtung Zomite sung pan Pathian thu azuiphit Sya Thuam Hang te nupa le Sya Pau Suan te nupa ana zolh zawkna hang ahi hi. Sya Shwe Zan sia Saangmang le Zato Mang a thua khawm Rev Dr. East taw hong ton khawm hi a, a nung pan in hai ngawl in Sya Po Ku in zuito a, ki phato dek ma in Khalkha khua theng uh hi. Sya Po Ku sia Teddim khua ah Pathian thuhil le lai sinna saang ah nasep nam 2 thua khawm in a om kim lai, Tonzang a om Tedim ngamsung ukpi lian bel pa omna ah kikhin sak hi. Tasia bangma in Sya Maung Gone zong Falam ngam Laizo khua ah kikoi hi.

Tua zawk a 3 vei hun Sya sung hong kihel Kazian syate khat a min Po Aye a kici sia zong Falam ngam ma Meitei Ngun ih thungh ah a kiphut Lumbang khua ah kikoi hi. Tua khua sia sak, thang, ni tum, ni suana pan ngunlang le ngunlang kizopna a laisaan bel mun phabel khat ahi hi. Tua ngawl a lawmte 3, Khalkha Khua kal thangsang Zokhua a ci na ah Maung Lun, nitumna sang ThanTlang a ci na khua ah Maung Kya, a Khalkha khuapi sung saang no sia a len tu in Thra Kyi Chine (Kyi Gaing) kikoi hi.

Tua teng zawk ciang, Carson Topa in Khalkha khuapi sungah a kizialphei, taak kuung bebek pona leitang sia kumpite mun pan in lei a, tua leitang sia Saangmangte neisa in ki ciamte sak hi. Acre 30 khawng zai a, saangmangpa inn tu, saanginn tu, Zato inn tu le zato cinate lupna tu a kicing tu in lei angeal khol sa in koi hi.

Kum 1902 kipat sawng in Zato Syavuan Dr. He. E. East, M D. hong theng ih veh, hai ngawl in ngilpeang natna hang in America ah manlang in a kibawl tu in heak kik laleau hi.

Carson Saangmangpa pathian Thu hil nuam in, leangna kaai zawn sak kakoai a Pathian nasep nasiatak in a seamtu nana kipan hi. Ahizong a leangna sam te sia thuson za nuam aa, a pai hi ngawl aa, cina luna natna tumdadang anei mi cimaw tata teng veu hi bek hi. Ama zong in zatui zaahaa anei susun taw nana bawl phot hi. A bawlte zong a dadam ma om lei ahiciang, ni 2 ni 3 paina khuano pan cinate zong hong kizawng in nisim ziingsim in a buuk kiimkot dim dong in a om uh, a mu ciang, Kei, a thaa nuntakna tu thintoi aa, paina po, amate ki taangsap sia a pumpi tung a thuak uh natna daan sia hi zaw thong. Kei sang in zato syavuan khat ki tuulmaw zaw hi, ci in a mu ciang, America ngam a saangmangte nuntakna a thintoi sak a headquarter ah thikkhau sat hi. Ka omna ah cina adim ahaa in om thong hi, amanlang in zato syavuan khat hong puak tavun, ci in thikkhau sat a, nipi (1) sung sang teng ma in America pan nasia tak in vaihawm sak uh hi.

DR. N.E. East.. M.D. ih sonna
Kum 1866 February tha ni 2 ni in Sweden Ngam, Styrested Parish, “Ostergotland khua ah ka suak hi Tuak Parish (Yatkwet) ah Mihon saang (Public School) ah ka na ka hi. Kum 14 ka phaak ciang, thiikseak thiam sinna ah thiam sin tu in ka inn uh ka nusia hi. Hiak mun ah siphu khuacindap le a thiikpim le siphu peang ah thuasak zia khawng teng ka sin uh hi. Tua zawk ciang lothote zak leikuina thiikpheakte bitphuana le amawl asia te puana, tua zawk ciang lothoset leangmui (mai mui te) vawtna sin in, leang namtin ih muite puakikna ka sin uh hi.

Hi nasep te sia khuano sung mihingte nuntakna taw kisai hi a, khuano sumbuuk khat ah ka na sin hi. Khaal lai nitunsau lai in zingsang nai 4 pan kipan in nitak nai 10 dong ka seam hi. Phalbi nitum tom ciang, zingsang nai 5 pan kipan nitak nai 8 dong ka seam uh hi.

Kumkhat sung ka sin zawk ciang, Norkoping khuapi ah taw le Ar-mahkhan bizu le thiikkuang te kivawtna sai ah nasep khat ka nga hi. Hilai ah kum khat taang khawng ka na seam hi. Tuak pan in teambaw vawtna phual ah nasep khat ka nga laleau hi. Tuak sia nasep department tam ma in kidoi a, ka thiamsa ahi thiik seak nasep (blacksmith) sai ah katum phot hi. Tuak pan in boiler making a kici tuisobuu vawtna le teambaw inn sakna sang ah ka zom to hi. Teambaw taw kisai a khom khat sia kum 17 ka phaak dong in ka na zom to hi. Kum 17 ka phaak ciang teambaw taw khualhaw tu ka na kipan hi.

Tu in ka tup sia, “Steamship Engineer” a ci uh, teambaw sung sette a uk pa ka suak nuam hi. Tua hu in, khual ka haw uh ciang, mei a en cik pa (fireman) le sathau a noai pa (oiler) tavuan teng la in kum 19 ka phaak dong na ka seam hi.

Kum 1884 November tha ka khualhaw uh lai, Sweden le Denmark kilaklaw lam kimsaak a hi 0 resund tuikul hui ka thet uh ciangin, ka teambaw uh leipha in awk ahiciang mai le pai thei ngawl nung le heak kik thei ngawl in kataangciak uh hi. Tua ni zaan nai 12:15 khawng pan kipan vuuk huisuangval in hong seam cip ngawp hi. Khua le sia mama, koma le cimaw mama in ni 4 sung ka om uh sung teng in ka van puak uh te ngunkuang note taw nawn in teambaw dang tung ah ka puak uh hi. Ka teambaw uh suangngau tung ah a awk valh lai in khuahun sia, a siatbel laitak hi solnawn hi. Suangngau taw a ki taih, a ki seak hu in teambaw zong a khom ma lal hi. Kopenhagen khuapi pan in teambaw lian mama 2 “life- saving steamers” nuntakna a huu, hong theng a, teambaw koina thiik khauhual pui te taw ka teambaw uh a khiicip zawk ciang hong kaai, hong dawk uh ahiciang, ka teambaw uh zong tui tung ma hong ki laam kik thei hi. Tasia ciang ka van khin sa uh teng la kik in teambaw tasia taw ma Sweden ka theng uh hi “Divers” a ci uh tuikuul lut thiamte in ka teambaw uh a tawsang pan kipan a sung a pua en in sit dildel zawk ciang lungdam vawt natu (Chrismas) van a puak teng taw Stockholm khuapi ka na theng uh hi. Tuak ah ka teambaw uh sia “drylock” a ci, a hul na mun ah pua tu in kikoi hi Tuiso sakna te phatak thiang sak sitset, a set (engine) zong suakhia in phalbi sung teng tawlnga sak hi. Hi bang teng a kivawt ciang, ko om thathong suak a nganhing namkhat te (sumkuang khawng) bang in tha 2 tha 3 sung an ne ngawl tuidawn ngawl in a ki om tu bang ka hi uh ciang, khaal hong tun kik ciang ih ki taaag sap tuteng ki nging khol tawng ci in ka hun uh ka zangh uh hi.

Ngilkial ka phaw ngawl natu, ci in zingsang ngeitatak veu ka lum top hi. Tua zawk ciang mihing thuthiam khatpo taw ka kisi tha le, ka heak ngei khatpo ahile an hong ngawl sak ngawl tu ve- ci in a pua ah ka pusuak bul hi. Ka lam et bangma in ka heak ngei khat le nii bang veu zing sim ma in kisi bul ka hiciang, kimangthei vamial ka sa hi. Lungdamvawt man zawk ciang, thiikseak sai khat ah nasep kanga hi. Thasum hile tam bo, ahizong nisim an 3 vei bang vaak hi. Tawmvei zawkciang, America ngam ah a om ka-U Fred mun lai ka thaak hi. Ka-U in, “Nasep na thanuam tu a, na thumaan natu hi le hong pai tan” ci in lai hong thuk hi. Ama ci teng sia haksa ka sak om ngawl ahiciang, “kong pai natu letmat lei sa in hong thak tan” ci in ka thuk kik hi. A letmat sia hong thak pai a, Sweden ngam Gottenburg pan America ngam Kansas City, Mo. dong sia dollar 28 kipia hi. Phiadelphia PA aci na khuapi theng masa phit bel a, America ci buang a lampi uh ngangawn kham taw kizuut vak maw, ci in ka pai ciang, hi kana teng ci bong a lampi uh leivui dim, thuuk mama si hi. Tua ni sia 1885 kum April tha sung hi. Ahizong, lamdang buang ei leitangh hizata mihing a teang om ngawl ci in ka lung amang liang hi. Kansas City, Mo. a ci na khua ah, Union Station meileang butazung ah zingsang khat in ka-U in hong muak a, ama omna “boarding house” ah hong ciapui hi. A phual min sia Armstrong, Kansas kici hi. Hai ngawl in Union Pacific R.R. Blacksmith Shop ah nasep kana nga hi. Tuak ah kum 4 tak ka om zawk ciang Portland, Oregon ah Kum 1889 July tha in ka pai hi. Nasep tu mula in Portland khua sungah ka tangciak thale ci in ki ngin khol natu in peangdap pha mama kop khat mun khat pan mun dang khat ah a nuam in vaak thei natu, ci in ka na keng khol hi. Hiak ah nasep zong in ni 3 sung na vaakkot ingh. Tasia ciang, O.R. & R.R. sai ah nasep khat na nga ingh. Tuak ah kum 5 ka sep zawk ciang, nasep lamdang khat nei tong ci in ka pai leleau hi.

Kum 1895, tangngam hun lai in ka syapa (foreman) mun ah, Pathian nasep khat seam tu in kipan leang, nong panpui (recommand) zo tu ciam? ci in kana dong hi. Ama in “Mihing khat Pathian naseam tu kilawm hi, a kici tu hile, nangma kakan kuama dang om bo” hong ci a, liangko mualsotna lai (teastimonial) khat hong pia hi.

Tua zawk ciang tua kum October tha ciang, Chicago University (Morgan Park Academy) branch ah pilna sintu in ka na tum hi. Tuak ah kum 2 ka sin zawk ciang, South Baptist Seminery, Louisville, Kentucky ah ka na tum hi. Tuak ah Literary Course (Literature) ka na sin hi.

Tuak pan in Kentucky University Medical Deparment ah ka tum laleau hi. Tuak ah subjects 2 khawng “The So” a kici sia la ka hi ciang, New York Hall aci uh boarder ah omna khaan ka nga hi.

Louisville ah zato sinna saang Medical Schools 3 om hi. 2 te sia October tha ni 1 pan veu ki hong hi Kei kaana saang sia January tha ni in ki hong hi. Ahizong hong hamphatna in October tha sung aki hong saang te zong January tha dong ka kaa thei natu in hong ki hesuak hi Hisia kei atu in hong khaito hong laamto pilna sinna hong suak hi. Koma saang ah ka sinh tu uh te tampi takma in hong huu hi.

Kum 1901 June tha ciang M.D degree nga in ka saang pan aman teng ih ki vaithak na aa kam pautu a teal President sia hong nga sak a, Zato mang seam thei tu in kana pusuak hi. Tua kum May tha sung ma in, Southern Baptist Theological Seminary (Lai thiangtho Saang, Louisville , Kentucky) te in G. Th, Hong pia hi.

Northern Baptist Missionary Union te in kum kipatsawng 1901 kum in Kawlngam (Burma), Khamtung ngam Khalkha khua ah naseam tu in hong teal hi.

Kum 1901, khaal sung teng ah America ngam ah om American mite le Sweden pan America ngam ah atuan Sweden mihing te mun ah vaak kakoai in American ngam pan ngamdang ah a pai saangmangte huu natu vai vive ka na son pui hi. Tua hi a 1901 kum Phalbi le Tangngam hun sung teng ah Post Graduate a kici Graduate zawk ciang pilna sin thua lai tu in Chicago le New York khuapi liante 2 ah ka na taam top lai hi. Kum 1901 December tha ni 11 ni in Kawlngam zuantu in Boston, Mass. pan in ka na lawn hi. 1902 January tha bo ciang ma in kana theng pheang hi.

University of Kentucky Medical Deparment ah na ka sep sung in, Central Y.M. CA. pan Commity, thuzeakpipa Louisville ah hong pat a, ka president pa Dr. J.E. Marvin mun ah,” a uuk thethei natu hong son pui sak tan: ama ii ngambup sung Zato Saanginn a ki hong teng theampo ii Secretary seam tu in dei khu hi,” ci hi. Thasum zong tam ma piaktu in hongcial nuam hi. Dr Marvin in, Sum na dei naap le na dei zaza po hong pia thei tu khi zam. Na pilna sin sia minphatna taw na on tu hong dei sak zaw khi hi,” hong ci hi. Kei zong ka pilna sin sia sim ngawl thudang mama ngaisun ngawl ka hi ciang, “lawmte in a mihing dei uh teal khial thong zam,” ka ci san lel hi. Ahizong mihing hizata sung ah kei hong muang a hong dei ma om lei ta a, ci in ka angtang tuam mama bilbel hi. Kei a omcip tu hi ngawl a, a vavak tu hi thong ka hi hunlam hong he ngawl uh ahi bua hi.

Ka pilna sin sung theampo Pathian a thuthiamna taw hong uap tawntung ahiman in lungdam mama in a min ka pok hi. (—–>page 3)

One thought on “American Saangmangte Thupha puak tu khamtung hong pai zia”

  1. pu thuam hang tapidaw sua kum , a ni a tha a he khat na nong he suak na taw hong za sak leu te maw.

    Lundam,
    KT William Dal
    USA ( 9209807304)

Leave a Reply