American Saangmangte Thupha puak tu khamtung hong pai zia

INDIA (Ngampi) sung om Kawlngam, Khamtung Haka Zuan
Nungsang enkik tengtong ngawl in a pai tu ka din ciang in Insein Lai Thiangtho saang pan a tuak tung ahi Kazian khangmoi Sya Maung Shwe Zan a ci sia taw kikop in Yangon nusia in Chin Hills (Khamtung) zuan tu in ka na ding uh hi.

Dr. N.H. Tilbe le Professor (University saangsya) Peach in meileang budazung dong hong tha uh hi. Ka paina tu uh hile he lei, ahizong koisan hi ci he ngawl in ka naak uh ngatna sang po zuan in ngualmun dong kakawm in ka pai uh hi. Ngual zongin tuak ah pai vun, tuak na thet uh ciang an kilei thei, tuak na thet uh ciang ngunkuang no taw ngunpi kantan tu, tuak ngun sia ngilthol zavat natna om, tui a so vasil in na awmphot ngawl in tui mama ne heak vun, an zong khuamite zuak te ne heak vun – natna lungno a thi tham tu in huan ngawl uh hi- ci in hong hilh ban ah, na lutang uh nisa thuak heak vun, na kibual uh ciang in na kam sung uh tui hong tum thaak ngawl natu in na kam uh imcip bikbek vun, tui malno khat zong na valhtha heak vun- ci in cingtak in ngamtatna tu hong hilh uh hi. Tua huu in ka mu theampo a sia tu in ka muangmaw hi. Tua tuilam ka zuito uh sung teng in ka cii, ka saa a kiamsuk mama hi. A ngam mihmgte hile nguntui ma a khutkom uh taw suak in a dawn uh ka mu hi. Kei ka hile niangtui ziam, chocolate ziam ne ngam bek a, nisim in ka thii thak tu ka na patau zek hi.

Meileang lam a kizui kik ciang, Kawl Kumpi a khaakbel Thibaw ii khuapi ahi Mandalay sia meileang tawpna khuapi ahi hi. Hilai a thet ciang, saagmang Rev. Kelly in Dr. East a na muak hi. Rev. Kelly sia Pathian ngam keauh nasep Mandalay ah tavuan la ahi bangma a min thang mama hi. Thibaw Kumpipa nandaw a inn sia Rev. Kelly in Dr. East lak kakoai a, munop huai mama sa hi. Tua kumpi inn sia Mangkang ngalkap maang te in Clubhouse aci, ngualnop vawtna, kitholkhopna inn in a na zangh uh hi.

Hun khat lai in American Baptist Missionaries saangmangte 2 in kumpipa mai ah khupdin in hesuak ngetna khat na nei hi; amate ngealsia Mandalay kalh in paito nuam lai a mualtung aa, ateang mihing (nganhing bang in a kii) mawmaw te munah thuhil tu in pai nuam a, tua laitak ama thubek thusa Kumpipa in a lutang uh bantan tu ziam? ahibale a nget uh bang in akhuan pia tu ziam- he ngawl in ngeen uh hi. Amate in Mr. Judson ii Kawlkam a phen kik Lai Thiangtho bu hoi mama khat letsong (tel) in a na pia uh hi. Kumpipa in a nungta lai tuma kilawm sa a, tua lai pan kipan in pathian Thupha (Gospel) sia tua mualte tung ah kipuak thei hi tana a kison zo ngawl a tuul tamma vangletna theampo a nei kumpipa mai ah to in, bok in, pok uh hi.

March 2, 1902
Nipini khat theng aa, Dr. East sia Rev. Kelly taw kithawl in Burma Baptist Church (Kawlkam kizangh Tuiphum Biakinn) ah ana kikhawm uh hi. Biakpiakna hun a man uh ciang, Dr. East sia kum 2 a pha patang khat awm sung natna nasia tak a vei khat sia a bawl tu in a pai hi. Kawl aisaan thei cina bawl thiam khat in, tua patang ii a pa mun ah “Maikang zato maang pa in a zo bale na tapa thi tu hi,” ci in na son hi. A cina sia dam kik pal mama hi.

Tapidaw Taangthu sung ah Mandalay sia Kawlngam hong theng phitbel American saangmang ahi Adoniram Judson le a zi Ann Judson ii nasia tak aa, ngim ana thuakna mun hi a, amate lampi sialsa le ziiksa sia tawn in saangmang tampi ma in ngual zawna nei in mainawt tawntung uh hi.

March 3, 1902
Dr. East Monywa zuan tu in zingsang nai 7 hun in ding a, Mandalay pan Sagaing dong ngunkuang taw ki nawn phot hi. A suun ciang Teambaw Molong sia zui tu in a van uh teng khuileang taw nawnto a, Chindwin Nguun (Nguun tawbing) zui in Kalewa (Ngunkhawm) zuan in a pai uh hi. Tu asia Khamtung paina tu lam kilaih a 2 veina ahi hi.

March 4, 1902
Chindwin Ngun tuihual haat sia phulhto tu in a kipan uh hi. Tawmvei, tawmvei in seen haa tuihui taw kipe tung ah a tangtiak, a awkvalh uhhi. Teambaw na seamte khat veu tui sung ah tuak suk a, koi sung san thuuk tu ziam? ci in a zong uh hi. Thong pan suaktakna aki pia mihing khat ka mai ah kiniamkhiak in hong bok a “na pai natu uh mual sia pan a ki khawla ngawl na khuano khat sung a teangte khat ka hi hi. Nong hesuakna in na pawl sung ah hong hel tan a hong zui sak tan ci in hong ngen hi. Ama pauna “Kei mihing that pa khat hi a, thong pan suataak tunai mama in hong pia hi. Keima nguak hi a, an neak tu nei bong. Keima khat beak taw kithua ngawl in a pua ah kilaak ngam bong Nong zuisak zotu ziam?” hong ngetna saang in koma sung ah ka keam uh hi. Nasep tu a omte hong huu mama hi.

March 7 (9 a.m)
Ngunkhawm (Kalewa) theng ungh. Rev. Carson ih anhuanpa in hilai ah hong muak suk hi. Ka liangko ah ngit hial in kapuak ka vanngit te tamma hong dawn hi. Ngunkhawm buzung tual seen bebek a kiphaa verandah (mailim) ah toitang in ka bok hi. Mangkang ngam ah a om thei tonbawmno te ka hui veu ah hong neak a, hong paupui hi. Kei zong a tang awl tonbawm no khat bang in hong ngaisun uh hile kilawm kasa hi. Ngamkhing kaki sak kawm sung pan hong hahaam uh ciang ka lungzuan thai tuam hi.

Kawl poai khat taw kisi luilam hi. Khualhaw natu ngunkuang le ki zong thei ngawl, a om hial zong a hawl tu mihing ki nga zo ngawl in ka vaithaam uh hi. A mihingte sia zu khamsa vive ana hi uh hi. Dom ngawl in, khuamite sia thintoi, patau cii bang nei ngawl a, a sep uh po omlam vawt vive hi.

March 8, 1902
Myittha Ngun (pyanda Ngun) sia zuito tu in ngunkuangno te 3 sung ah simleitung ka neino uh teng theampo tuate sung ah ka khol siat uh hi. Ngunkuangno te khat mihing 3 veu in hot hi. Khatsia a meiheakpa hi a, 2 sia ahot te hi. Hi ih ngunkuang no sia teau tam mama a, tate phultan a pai tu sia thu ol hi ngawl hi. Natkyigon khua ka thet uh sia intai 14 a paito ka suak uh hi. Tuak ah zan ngiak tu in phual ka saat uh hi A ngiabuuk sia tui taw ki nai si, duisung mong khat hi si, a ngunkuang hawlte in meiphual khat vawt in mei hong thuut uh hi. A meiphual uh sia ngiabuuk pan in pi 100 bang phavak. Khuaziin zawk tawmvei zawk ciang in ka ngiaphual uh hong kiimkot in sahang hongthuum uh sia zingsang khuavaak kik dongma in ka zaza hi. Khuavaak ciangma in a bukna uh ah a kiheam kik uh hi. Ni dang zong sahang pau thei cih in za ngei ingh. Tu pau thei takpi ci in he ingh.

March 9, 1902
Tuni sia nipi ni le hisi, Natkyigon pan ka pusua kik uh hang koisung san tu ci om tuan ngawl ahiciang, toitan tawlngakna hun in ka zangh uh hi. Lamdang ka sak tu keak in, mihing tamma ngui ngitngut in kizui pasal, nupi, patang hong pai a, maitang kaang zato sang khat hong theng ci a zaak uh ciang hong kaikhawm uh ahi hi. Khat in kaangsung nat, khat in zunthiip nat, khat in nguu le taang nat, khat in naak sung bing nat, a dang pawl khat te awmsung T.B. nat nei ahi uh hi. Khat in Tapidaw Thupha puakna Lai a hawmte 2 hong toai a, vantung pan hong khiak suk tuza in ngaisun in ka lung a dam mama hi.

Cina te ka et ma in, zam 10 a nei ka guitar sia vaimuana laa sakawm in ka tum hi. Sya Shwe Zan in Lai Thiangtho John 1 pan 27 dong Kawlkam in a sim hi. Mihing 5 sia zato ki lak tu hong pai ahi uh hi. A tung a kong son sa teng hi.

March 10, (Monday Morning) 1902
Khuavaak tu hong kipat ciang, ngunkuang no te tung ah kato in ka ding uh hi. Tuiteau mun 6 mun 7 bang ah ka sik zawk uh ciang thatang kisaal in ka dian zawk uh ciang Kalaymyo (Kawlpi) ka theng uh hi Mittha Ngun dung a ziat a vei hoi thei mama ka sa hi. Taanglai pek in, Myittha ngun luan sukna a khaak tu in seen suangpi khat a posak uh hi ih ve, tui in nene a nelet a a tuiteng luang suak hi na ven, a seen te taang top lai a, an ciin natu seenlei pha mama khat na suak hi le kilawm sa ing. Tu hile tuak khawng teng sia zawng, sahang, saai le tungsial, zaangsial te kimaina mun suak zota. Kumpite in Kawlpi khua ah antang a leitu le a khol tu in Officer zalian mi khat a na koi uh hi. Amin sia Captain Marslen hi. Tuapa in zaan khat zin hong nang hi.

Khamtung Ah Tumto
Tu taciang dong sia Kawlngam sung ah khualhaw hi ve ungh, tu hile Zote Mual ah ka pai uh hi. Kawlpi sia daaitui kia “Diamond” suangmanpha tee vakil bang in ni hong sua ciang a kimu thei hun in nusia in phaaiphuung sung nawk in ka pai uh le ngiabuuk om phitna Pamunchoung ka theng uh hi. Tu hile Khamtung ngam theng ka hi uh ciang Khalkha khua pan hong pai sak uh vanpuatu kuli te ka ngaak uh hi.

March 13, 1902
Khamtung ngam uk Mangpipa in Kawlte khat kamphen tu in hong puak suk hi. Tuapa in ka van uh a pua tu in kuli 61 hong keng suk hi. Kamphenpa in kuli te van a kisot tu in sawl zo ngawl a, haksa sa mama hi. A khaakbel ciang, a Kawl naamsau sia viik in “van a ki suanh nuam ngawl po na lutang uh kong bantan tu hi,” a thawmvau ciang bek in kulite a van uh tek hong ki suanh uh hi.Tu in lamto nguulvaabang in a kottato sia, ciak mama kanale ka zui tato uh hi.

Tu in a pau a haam om ngawl in kulite phiing kakawm in a paito uh hi. Ka an huanpa Joseph in ka thau a liangko tung ah pua in a nung uh pan a zui hi. Kei ama nung pan siphu tung to in ka zui hi. Khat zong in a van a taaksua tha ngawl natu encik ka hi hi. Kei nung pan in a vaihuai in ngalkap khat a thau liang ba in hong zui hi. A vaikhua in phatak ma in lawnto thei zo ci ka mu ciangin, “Pha mama ei, ka hiam naam tu teng lawn tato ei” ci in keima zaak khom in lungdamna kako hi Khuazin pialto zawk ciang Webula ka theng uh hi. Hisia sia, Khamtung, atu in ngiabuuk masa bel ahi hi. Khalkha ka thet natu uh tu ni in tai 9 a naizaw in pai thei suak ungh.

Kuli khat sim in a haakkol uh a van tung ah thuasa in a koi uh hi. Lampi sia ciak mama a, a lamhui bo sang veu neak in ka pai uh hi. Banghang ziam cile a lang khat sang sia a nuai liang vive ahi hi. Kei ka zak ka siphu sia a kaltat nuam khat hi a, bo sang neak nuam ngawl in a langkhat sang lam mong vive zui in a pai kaltang hi. Hil in kinei leang, lau in a taak suk thak tu ka lau hi. Tua hi a, ka vei sang peang sia liang dawn ah hui dong vadeng in pai ahi hi. A liang sia saang mama a, vaan kamkat in om ahi hi. Tua hinapo in ka khualhawna sia nuam lamdang kasa hi. Mualpangh theampo le liang nuai kualawng sung theampo ah thing om te a paak saan laitak uh hi. Taciang, a maitang uh vom a, a biangmul uh a kaang sahaa te in awnging tatak in hong au a, “Ngaal ai natu salu, mihinglu a vaii te a vekpi in hong kuan tahi- na lutang uh keam tek vun, keam tek vun,” a ci bang phet in hong haam uh hi. “Na saa uh ngaal ai na poai in neak hong sawm hi- ki keam vun’, ci hi.

March 15, 1902
Zan khat nuamtak in toitanna in kazak zawk uh ciang zingmoi lai ma in ka ki khin kik uh hi. Tuni in tai 11 ma, mualdawn sang zui tato in ka pai uh hi. Ka siphu sia, pai ngawl tu ka oai nasang ma zui nuam kaltang tanah ka thin hong patau sak tuam mama hi.

Yethagon a nakna mun uh suun hun laitak in ka theng uh hi. Hilai mun sia ngiaphual saatna tu in pha mama hi. A kiimkot teng et natu zong le pha sii, a khuahun le dial vangeu sii, tawlngak natu iiplaak huai mama ahiciang, suun hun teng tuak ah ka toitang zi uh hi. Simleitung a piangsak sia in thing le paak taw a hoi tu in zep tuam mun a nei le hisia kiim teng hi. A zingsang ciang ka ding pal kik uh hi. Lam sia kaato tawntung lai a, simlei mual a sang bel te dawn ah a kaa to tu bang ka hi uh hi. Ka kaa tato uh ciang taungtek a ci na mun ah ngeima ka tawlnga uh hi. Ka peang uh khawng teng a nuam thei tu in theptuak, maamtuak in zing an neak tu ka vawt uh hi. Tateng ka man zawk uh ciang, dingkik laleau sia, Meitei Nguun leipi kithung namun dong ka tuak suk nga ngaw uh hi. tua ni in tai 20 pai ka hi uh hi. Tua leipi kithung sia mun ka thet uh ciang khua ul mama a, hu zong kisang zo ngawl tu za in sa kisa mama hi. Tuak ah toitang, lum, mu ci bang sia suak thei ngawl hi. Tua hi a, March tha ni 18 a zingsang ciang aakhuan ma in tho in pi 4000 tuak pan sim, mualdawn dong ka kaa to uh ciang Falam khuapi sung a tum ka hi uh hi. Falam sia Khamtung buppi ih khuapi ahi hi. Kumpite zong ih kulhpi ahi si hi. Falam dong paito natu in zing sang khuavak mapek in din to kuul hi .Tua hibale khuasik sia kithuak zo ngawl tu hi. Falam ah thuson Mangpipa, a khutnuai vuandokte, Ngalkap Mangpipa, a khutnuai ngalkap mangte, Sum keam Mangpipa, Zato Mangpipa, Lam le inn a sai Lamvuandokpa le a khutnuai ah Zum naseam uliante le zum lai-at te tam ma omna mun ahi hi. Zato Mangpipa sia mihing thuthiam khat hi a, ama in an hong vaak hi. Tatan vei lampai in khualhaw siapa a tu in dei bang aa, inn om an ki neak kik thei sia dik kasa mama hi. Hilai sia kuli te kikheal natu hi a, van hong puaksak kuli teng ii thaman zong piak natu mun ahi hi.

March 19, 1902
Tuni nikai nai 2 hun khawng in Falam pan Haka paisuk na thet masakna Ngiabuuk phual sia Mangkheng hi. Siphu tung to tu nei ngawl ka hi ciang, ka peang in ka paisuk hi. Khuaziin hun in tuak ka theng hi. Falam pan in tai 14 pha hi.

March 20, 1902
Pioneer Camp aci uh Van Niam sakhan ngiaphual deltu in Mangkheng pan in ka ding kik uh hi. Hisia sia, mualdawn pii 6000 dong ciang kaato khakbel tu hi a, ka peang moi vadil ahi ciang ni khat lampai tu in haksa mama kasa hi. Tua dom ngawlin ka nguai-an zong bo dek zo, ahizong tua lampi a kot a vial tato tu ma in ka hanciam kenkon hi. Sun khuateak ma in ni saa in ka lutang lam tawntung ma in hong kaap top hi.

Thing baak tung ah a paak, heisa, naptol, luaileng le a namdang tam mama po kakoai te, lei ah a po “easter lilies” mualpawl tung ah a po paak te, vacim meal tumdadang te le ka pai kakawm a thingtee a tii (colour) a kilai vahiau te ka mu ciangin ka toi hong thaai sak tuam mama hi. Topa Pathian zong in toi thaai thei natu in zaan ah mut nuam hong pia si hi. Hi Vanniam mual pan Haka khuasua mual dong a hoi a pha ka mu te kam taw son zo ngawl khi hi. A tom in son tong ci leng, hi bang zata in kuama et vateal ngawl tu in a hoi a pha a mu nophuai a et nophuai a vawt ih Pathian in na vawt ahile Ama Vangletna le Ama Vang tanna a lamdang in ei atu hong vawt sak ngawl tu ziam?

March 21,1902 (Friday)
Vanniam Sakhan sia ka thet ciang in siphu zawn tu ka nga hi. Tuak pan Haka zuan in ka pai ciang, tawmvei sung sia kaato ma hilai hi. Ahizong nai 8 (zingsang) saat tu khawng ciang in mual ciang khat ki kantan a, tuak pan in a ngal kiimkot khuala tatak ki mu thei na pan, ka thet nopna Khalkha khua ka mu hi. Tuak khua sung mualpang mun khat sang ah heisok paak sanzeizoi le a laang zawhiat te ih a uumci inn khat ka muu ciang ziasia Mission te tenna inn hi vaak kaci hi. Banghang in tabang in muangmaw thei khi ziam cile, a inn om dan sia American ngamsung ah inn omte bang hi kasa hi. Tua ka mu hu in ka lungtuk zong manlang tuam lianga, ka siphu to sia zong a manlang zawhiat in a pai natu in ka thathawn hi. A khak bel ciang, Mangkam in ki hawmthawk kam in zak thei, “You slow poke’ apang hoi kawm in Hai liakluakpa” ka ci ahihang manlang tuan ngawl het hi nave, tateng in ka thin hong nuam tuam sak zaw hi.

Nai 4 tubang ka pai zawk uh ciang, maitang kaang khat ciangkhut sau bang khat khun in keima sang zuan in hong pai ka mu hi. Ka thinsung ah “Tasiapa ma hi vaak, Carson ma hi vaak” kaci hi. Taciang ama ka neak phei va ial ciang, ka lukhupaal sia hawk in, ka vaan hi. Ka salam piak sia ama zong in hong thuk kik a, tuciang in hong maitui kakawm in a mitsung thitui vaam kawm in, “Welcome- Lungdam in hong muak ingh” hong ci hi. Ka siphu tung pan tuak suk vanangh in, khut nasiatak kisuum in ka kinukset uh hi. Ka 2 in ka omna tu uh a ngaisut a inn sak sia kawk in hong lak hi. Kam tam hong paupui bua hi. Ahizong hong son khat sia “kuama hong kikheal om balai” hong ci hi.

A pau meal zong om ngawl in ka papai uh le a inn vawt sia ka theng uh hi. A inn sia man thiang ngawl het lai a, vawt laitu tam ma om hi. Inn ka thet uh ciang, amasungtang masa a, ka tum ciang in khatvei ma ki vaitutna in kaki nukset kik uh hi. Inn taw kisai in nisim in komlaak pui tu tamma om a, a nasep ka huu tu tamma ka mu khol hi. (—–>page 5)

One thought on “American Saangmangte Thupha puak tu khamtung hong pai zia

  1. pu thuam hang tapidaw sua kum , a ni a tha a he khat na nong he suak na taw hong za sak leu te maw.

    Lundam,
    KT William Dal
    USA ( 9209807304)

Leave a Reply