American Saangmangte Thupha puak tu khamtung hong pai zia

Ngilpeang Natna Vei In Keima Nguak Om
April 21,1902
Khamtung Ngam uk Mangpipa (Falam) in thikkhau hong sat: “Zatui nong thak sia a neak zawk ciang, ka tapa damtuam mama,”

Mr. Carson le Khamtung uk Thuson Mangpipa, Falam pan tonkhawm tu in tu ni in Mr. Carson ding. Haka khua pan tai 110 a khawla Tedim khua ah laisinna saang khat hong nuam in ki thawlto tu uh hi.

Kei, inn za zuut in ngeihial ma naa ka sep zawk nitak sang ciang thakhatthuu in khuasik sa in ka liing hi. Ka sungngim ka luaksuak a, ka ngilsung ka pangh ziatsang bot Appendicities! (Ngilpeang no sia sung an a tumsa te pusuak kik thei ngawl in muat) Tua hu in ngilpeang no sia at-tan in vawk tu hi. Kei sia keima khat bek om a, inn pan hong huu tu zato hong puaktu- innkuanpuite khawla mama thong!

Mr. Carson a din mahiat in Psalm (Salan) 23 sia hong sim “Thina kuampi sung ah khuataang liap in ka vaak zong siat theina te ka kita bua tu hi,” Kei sia ka naseam Khalkha patang, an zong a huan thei ngawl khat taw bek ka na om hi. Carson hong sim Salan sung ah “Topa sia kei atu in ka tuucingpa hi a, kitaangsap ka nei bua tu hi,” ci hi. Kei ka thuak sia kei atu in nopmawk sinna a thak khat hi a, Salan kammal te zang in hong lungpil sak zo ngawl thong hi. Tho zo ngawl in ni 10 sung lupmun ngaak in ka kual top hi. Tu in, tuuk hun hong tung vasau tu ve, ka kiim ka paam ah bang teng a kisam a om katawm maw ci in ka pil zaw hiat ciang in ka vil kakoai hi. Ka ngilpeang no sia a ki vawk kik mateng in dam kik ci om nawn ngawl tu ka he hi. Ka thaw zawk ngawl ni in, khua mihing te hong pai a, ka kiim ah hong ompui in, “Topa, dam thei ngawl nih?” ci in hong paupui uh hi. Tabang tata ciang Lai Thiangtho sung, “Zato Mangpa nangma le nangma kibawl in hong dam taw,” ci in Topa Jesu a selnona uh te ahizong, thinglamte tung a kikhai lai in,”Midang te huu thei mama ih ve, ama le ama takpi kihuu zo bo,” ci in a selnona uh te khawng ka phawk vazangh hi. Kei zong keima le keima kibawl zo ngawl in hong mu vaak maw! “

Mr. Carson hong thet kik ciang in, ih Mission (Saangmangte) thaan koisung san uh om sak tu ziam’? ci ka kikup uh ciang, May tha ni 31 ni in ka khensat thei uh hi Mission huang vaangval mama lei ahiciang, a thang a taakthing bikbek apona sung ah kisial tawng- ka ci uh hi.

Tu taciang sia Rev. Carson le Dr East amate 2 thu bek kiza a, Carson zii Laura thu mai khat zong kizaa ngawl ahi ciang, koisung ah om hi tu ziam? Laura ama lai at te sung pan kan sin tawng:

“Dr. E.H. East sia Mr.’ Carson ii cina bawlte a huu tu in, kei akhuan kum 2 la in America ngam sung ka om kik laan in Haka khua a na theng hi. Ama sia ngual atu deisak in ngou, a nasepna thiam vazingh, midangte haksatna tel in huu nuam mama, ngual hesuak nuam mama khat ahi hi. A thet zawk hai ngawl in khua mihing te in it mama pai hi. Ahizong, a thet zawk tha 2 pha pheang in ngilpeangno natna hong nga hi. Khalkha khua ahizong Falam ah ahizong ngilsung khei theina zato om ngawl ahiciang, a manlang in Zato lian omna ah a kipuak bale lauhuai tu hi, ci kimu ahiman in Mr. Carson Carson in ka lupna uh zong a ki zangh “bed springs” thiikkhau zam vialte khen 2 sua ii at tan in cina zawnna “dhooly” in a vawt hi. (“Dhooly”sia eikam in taal vei kici ziam maw). Tua taal sia nguatui hul natu in tuipuan saa mama khat taw a tung pan daal hi. Tua teng a man siat zawk ciang in cina zawng tu kuli cial a, Ngunkhawm dong ni 14 taipui suk hi. A pai uh sung theampo nguatui hakaai in buakcip ngawp a, kawt dikdek in khualhaw uh hi. Mr. Carson atu in bangzata in a thin natu ziam, ki ngaisun zo ngawl hi. Ama nguak a om sia ngamkhing kisa mama a, Dr. East a thet ciang a thin nuam pai mama kasap tu in hai ngawl lai in America ah ki puak kik thong sia a heena ki son zo vanglak ngawl hi. Dr. East nusia in ama nguak a omna Haka khua zuan to in a pai ciang a thin nat zia tu akua in son thiam tu hi ziam? Haka khua a thet a, tha 2 sung nuam sa mama in a na om teng phawk bek in a inn sung a tum sia na thin sung ah na mittha taw na en sin vun. Daan lianzaw a om thei lai tu ziam?

Hite lawmta a ki mu kik phit uh sia America ngam Chicago khuapi sung hi. Mr. Carson sia a inn zuan tu in a pai laitak hi a, Dr. East sia Haka zuan kik tu in a ki ngin laitak hi. Haka ah a ompui tu in numei hoi mama khat zi in hong nei hi. Ko Haka ka thet kik uh ciang amate ngeal zong in innkuan pui belapna in tano khat ana nei man hi. A ithuai mama pano khat hi.

Ko America ah a khuan in ka om uh laan in Dr. East hanciamna taw Tedim ngam ateang Pasal citak mama 2 le a zii te ngeal Tapidaw hong suak a, tui zong na ki phum zo hi. Khamtung ah Pathian naa ka sepna uh sung pan a nga aki lo theite ahi uh hi. Thuam Hang a ci uh khat sia mihing son tham man mama khat ahi hi. Ama sia a minam te sung ah ukpi zaa a nga tu khat na hi hi. Ukpi in om le hau mama tu a, zong vaang nei mama tu ahi sia he napi a mipuite Tapidaw biakna sung a tum pui nopna hu in a ukpi za a luatu sia nusia in zawng vakheau in Pathian naseam tu in ana ki pan hi. Ukpi in om le sum patau ngawl tu hinapi a zawng aki niamkhiak in Pathian naa seam tu in na ki pan a, ei Mission te in tha khat in dollar 6 bek ki pai hi. Ukpite Zu le Sa bek ne in vaihawm uh ahisia Pathian deina hitu um ngawl ahiman in, Ukpi zaa a luatu sia ana nol hi.

A nuai a laithak sia Kazian Sayate khat ii Dr. Carson mun ah Khamtung pan pathian bia tu in a kikheal phitbel te a son na lai hi. (NB. Laithak hisia a at sia Sya Shwe Zan hi ih ve, tua lai aki at hun in Laura Carson sia akhuan la in USA ah om a, a pasal Carson Saangmangpa bek Haka ah om hi.

Sir,

July 23, 1904, Koset Village

Your letter come to me and tell me about the school which you spoke with Mr. Fowler. We little three here (meaning his family) were very glad. The time when we arrived here in Koset till this time, we try as awell as we can for preaching, so that one man name Paung Shwin, his among three chiefs which you had been seeing. He believes Jesus can save him from his sin into life. He gave up all the bad things and come to us for worship God, together every time with his wife and mother. He’s very earnest in preach to other. Some men make spoke to him and make him afraid, but he do not care what was the people said to him. As he knew more about Christ he preach more and more to other people. The time when you come to Koset he will (be) Baptist at once. As well as my-Master can, come soon.

How we little here glad every time to preach. We hope our Master and Mama and Saya San Win and his wife will glad with in prayer. I cannot write English well, If I can write you will glad More than this.

One man name’s Tum Harm. he is a chief among the three chiefs. Now he begin to believe Jesu. This night he come up to me for prayer God. Dear Master, Please remember for Tum Harm in your prayer. O my dear Master, if you arrive here this time, how you will be very glad for Christ.

As to school the people begin to build the school now. They got some post to the school place in a few days I think a shool will finish. Some time I wrote about to stop school until the school (house) finish, and you tell I must stop; but I think in my heart it is better to learn day so that I have school in my house.

Remember Paung Shwin and his household your prayer As well as I can, I try to write English Please know what I mean, as well as you can

Your obedient servent,
Shwe Zan

(NB: 2 Atung a lai sia Sya Shwe zan in a Mangkam heak za taw a at hi a, ama zong lai tam sin man ngawl ahiciang khat, ani (2) na a ama hong thet lai in ei Zolai sia ki sin ngawl lai a, awsuak zui in Zolai sia Kawl lai taw a at na pan a kilawm tu bang in a ngawm tawm hitana khuamin le mihing min sia a nuai a bangin
zangh hi.

Kawllai       Zolaimalin a ngawm zia
1. ခိုဆက် – Koset (Khuasak)
2 ထုတ်လိုင် – Toklamg (Thuklai)
3.ထွမ်းဟန် – Tuာ Harm (Thuam Hang)
4. ပေါင်ရွှင်း – Paung Shwin (pau Suan)
5 ဆီးယင်း – Siyin (Sizang)
6. ဗန်ကသဲ- Wankate (Vangte)
7. အင်္ဂလိပ် – Angkilik (English)
(Kawl- Zaw te kam)

(Laura Carson at a zom)
Ko ii ka heak kik uh dong sia, Haka mite khat zong tui kiphum om ngawl lai Ahizong, East inn ah naseam patangno Shia Kaw sia a Topa hil thuman tu ma umh a, ko thet kik hun khawng taw kisi in tui phum tu na ngenhi. Ama om zia le angamtatna te zong a ki et ciang biakna a kheal nuam tatak ma hi ci in ki mu ahiciang, Mission huang sung ah tuili no khat a kicing sia sung ah 1906 January tha ni-1 ni in mihing a en nuam le a kin tamma na uap in Mr. Carson in, tui a phuum hi.

Hisia hun pan kipan in Patian nasepna sia kician takma in nong khangto hi. Mr .Carson le Dr. East te kilem tuiton in naa hong seam khawm uh hi. Tua ciang dong inn khat sung ah teang hi ve ungh, Dr. East zong Mission House dang khat ma hong saa hi. Tua inn hong sak hun in seamen te let-ta-ma zong om zo hinave, haksatna tam ma hong om a, a hanciamna taw tua lungman vaai te a phultan siat thei hi Ka phawklai khat pan, a leiseak (uksuang) pang te bilatmi taw plaster zuut nuam sia, a kimat natu aki sam nganhing mul tamma kidei a, ama zong lungmang tuan ngawl het in ngalkap van senhna ah khau-ip hawm a sia sa a kholh uh te tamma hong lei a, zaan niknek in a saat cip hi. Tate nganhing mul khawng bangma in a zak ciang hong pha mama hi.

America a om sungah Dr. East in zato inn khat a sak natu in sum a na khon hi. Tua sum taw inn a sak sia, cina 20 a tatu cina khaan, ki atna khaan, zum khaan, doi in hong saa hi. Dr, East ii zato inn vawt-in a komlak sung teng Mr. Carson zong Haka kam sin natu le thuhil in vaaktu vai in a komla mama hi. Kei zong laihil vai taw ma ka komla lei hi.

Ko sia khua mihingte pilna piatu a, Tapidaw suaksak-tu citeng bek hi ngawl in a mibup in bangbang a nuntakna uh a sangzaw, a nuam zaw in laamto tu cisia a bulpi in ka muituun uh ahi hi. Tua hi a, Mangkang ngalkap te khat ii huuna le cikpiakna taw ka pasal in Khuital nam pha mama 2 sia Scotland ngam pan in teambaw taw hong puak tu in a vaitha hi. Kam siatna in, khat sia teambaw sung ma ah a na thi hi. Dr. East sia avawtpo apha in zo thei zaw ahi ‘bangma in vok lian mama te 2 (apaa) a vaaithak te phatak ma hong theng a, tua vok te suanh tamma hong om vazai ciang in khuamite in voksa alimzaw in ne thei bek domngawl in a zuak uh ciang zong sum tamma nga tuam lei hi. Taciang Zo mihingte ii anneak a bulpi sia vaimiim hikasap Khamtung ah a
vaimiim ciin uh te sia atang no mama si, suangsi khawng taw kibang in a nam zong namno ma hi si, ahiciang Mr. Carson America a taam sung teng in lotho saang a, a minthang mama pawl khat te mun ah pai in ko atu in vaimiim ci phabel te hong zon sak ta vun, ci in a ngen hi. Hong piak uh tua vaimiim cii te zuubeal bang ahi Mason Jars te sung ah phatak in tuun bilbeal in Haka ah ka ciapui uh hi. Ka thet uh ciang vaimuak in hong haw papo sia tang 10 tang 20 ci bang in ka pia kakoai uh hi, Na na tuu tavun a, na nga uh teng om ngawl ne ngawl in na keam vun a, thaai tuu hun kik ciangin, lo cing dim in na tuu ta vun ci in ka vaitha uh hi. Ka vaithaak uh bangma in a na vawt uh ciang, Khalkha ngam bek hi ngawl in Falam, Tedim ngam taciang dong in tua vaimiim cipha te a na kizel to kakoai hi.

Taciang meitei nam khat ma Khamtung duisung khawng ah po kakooai in ka mu uh hi. Tua huu in Illinois le California pan in meitei nam pha pawlkhat a cii tu in Haka ah ka na cia pui uh hi. Tate zong kizel kakoai a, lungpil huai mama hi. Hi bang nanote sia Khamtung khento natu a kipatna uh ahi hi. (Mangkam in vaimiin tang thong le bengaap khe sia shell ci hi.)

Saanginn pilna piatu in laihil haksat zia sia ngei tapoma lamto kaa bang kenkon in kana thuak uh hi. Patang panote sia a uuk uh bang tek in duisung ah vacim vai khawng in a hun uh a zangh sa vive ahi uh bangma in, saanginn sung aa thong taak bag in nai khat to in lai a sin uh sia thuak hak peuma sa uh hi. Laisuang (tenbungno), laikung sangin thal, thaltang, saili, sailitang diksa zaw a, cim aki sak uh ciang, thakhat in ding in, a van koi in dui sung a baal lei uh zuan in a tai uh hi. Khatvei tai ahinale nipi khat nipi nii sung hong lawt kik nawn ngawl papai hi. Numeino te hile kidawm vakhial tek hi. Panote bang in a uukpo ngamta thei ngawl a, a laisin uh zong a nawngkai saktu tamma om hi. Numeino ahina le a optu in naukhat puasa in saanginn hong theng hi. Lai a sin lai theampo ma, a nau op sia a muan natu in a pum a pang le apang kiheak top hi. A nau muang ngawl in a kap le a ngilkial hi vaak ci in a nu zong tu in taipui hi.

Ahizong, dadam in ka nasep zia uh a phazaw vive ma in kikheal va ial lei hi. Mihing te in hong muang aa, hong it takpi a, patangno numeino tarn va ial ma pilna sintu in hong puak tek uh hi. Tasia khat ma in tamma tapidaw zong hong suak hi.

(Hi teng sia Laura Carson ii laibu “Pioneer Trails, Trials and Triumphs” sung pan a ki phen kik hi. A pasal Arthur Carson sia Kum 1908, April 1 ni in hong nusia hinave thinkiam tuan ngawl het in tua zawk kum 12 Haka ah hong taam top lai a, 1920 kum ciang in cidam ngawl hu in America zuan kik pheang hi.) (—–>page 7)

One thought on “American Saangmangte Thupha puak tu khamtung hong pai zia

  1. pu thuam hang tapidaw sua kum , a ni a tha a he khat na nong he suak na taw hong za sak leu te maw.

    Lundam,
    KT William Dal
    USA ( 9209807304)

Leave a Reply