June 9,1902
Mihing tam ma hong vaitha tu in hong pai hi. A he le a khuangai in a thuum atau tabang lialua ka za ngei bua hi. “Nang paikhiat zawk ciang ko le ka zi ka tate uh a kua in hong huu nawn thong tu ziam?” ci hi: Khuami kumpi naseam ulian theampo le ngalkap te zong kei hong tha tu in hong pai tek hi. Nupi, patang te zong a pai thei theampo ma hong pai hon hi. Cina ka bawl a dam kik sa te in, “Bang tanvei nong hai tu- hong theng kik pai tan awng,” hong ci hi.
A khakbel ciang kei hong ki phong a, hong puak suk tute hangko taw aki zawng tu taal tung ah hong sial hi. Tasia ciang in a kap thei theampo kap siasua in ka nung pan hong zui uh hi. Tai 5 dong hong zui zawk uh ciang, amate heak kik hi.
Nopsak khualhaw hi ngawl a, tu ciang dong sia hena taw thitui nawl kakawm in kipai hi. Tusia tak ciang in mihing hite thu a kison te sia atakpi hi ngawl aa, ko saangmang a seamte in a pua thamthu teng pailetzo in a sung sang a thintang” a lungtang sung zong a laingil dong ma neak zo, ci in ka ki ngaisun hi.
Mr. Carson sia ka pangh hui neak in hong tonpui aa, ni 10 khawng ki zawng suk in pai ungh. Tuuk hong kipan zo a, ngua sia hawktai bangma in hong buak suk hi. Mr. Carson sia zingsang pan kipan nitaak khuaziin dong, tuisung kipaptop in kawt dikdek hi. Vot tam mama a, a citung theampo pet hitana tawlngak natu ngiabuuk ka thet uh ciang a citung theampo chi kaai kakoai hi. Kei kahile buangnai puanvan taw hong kisiin tana vot hong pe na mun tam lei ngawl hi.
A taal sia ngawk vazek a, hong zawng te uh a kalsuan uh kisi ngawl vazek si hitana ka ngilsung na sapeuma a, khatvei sia Mr. Carson mun ah “Ka taal le keima lei ah hong khia tavun aa, kei hong thi sak heu tan ka ci hi,” Tasia ciang in, a ni dang in sakhaan khat veu kipai bek kasap ni khat in sakhaan nii veu hong pai pui aa, khuaziin ciang veu ka theng uh hi. Myittha Ngun siazuisuk vazen in Kalewa (Ngunkhawm) ka theng suk uh hi. Tuak pan teambaw hong theng suk tu sia ni khat ka ngaak uh hi.
Mangkangte Civil sang le Ngalkap sang pan in ulian te in kei thet ciang in hong vaimuah natu sia a sasan ah thupia kakoai uh ahiciang, ka tawlngak na uh theampo ah phatak in hong ou tek uh hi. Tua uliante in ka to natu teambaw “Hindustan” a uk teambaw captain pa mun ah thiikkhau sat in a teambaw sia ka thet dong hong ngaak tu le teambaw sung a nuam in ka om thei natu in thu a na pia uh hi. Tua huu in Captain pa in ka dei thei tu theampo hong pia vapawk hi. Koma ni khat ka theng masa uh hi. Meileang zui in pai leng hong ngawk vazek theitu ahiciang dik bawvaak ci in Irrawaddy Ngunpi sia kazui suk uh hi. Tua Ngunpi hui ah omkhua liante pawl khat sia Mission Field, saangmang te lothawna mun veu hi a, tuak ah a seam saangmang te zong in hong muak tek uh hi. Kei tung ah hong thuthiam tek mama hi.
Rangoon ka thet suk ciang Rev. H.H Tilbe le Professor Roach in hong muak hi. Kei sia Zato syavuan khat in hong veal hi. Tua zato Mangpa in ” Na natna hong tut kik ciang ki at tu a, Rangoon ma ah omcip phot tu ni hi. Taciang duisung mama ah pai nawn heak in,”, hong ci hi.
June 24, 1902
Ka vai man pal nuam in New York khuapi zuan in ka na ding kik hi. August tha ni 12 ni in Clifton Springs Sanotorium zato ah hong at hi. Hi zatopi sung ka lup sung teng in Malaria (Kawlhawnat) in hong buan lai hi.
Ka cinat ka dam kik po ciang, Haka, Chin Hills ah ka tavuan zom kik tu in ka heak kik hi. Ahizong, tutung sia keima nguak bek pai nawn ngawl in ka kitholpui tu Numeite sung naa a seam theitu khat ka la hi. Banghangziam cile numeite bawl ciang in numei khat ma in hong huu thei le ki oai vadal hi.
Khamtung Ngam Haka Khua Ah Heak Kik
Kum 1903 September tha sung ah ngeima zato ah ka ki atna a dam dong ka om zawk ciang Kawlngam ah heak kik thei natu hamphatna thupha ka na saang hi. Teambaw taw ka nading kik hi.
Haka khua ah ka cinat ma le ka cinat sung teng in Topa Pathian kammal ahi “Mihing pasal khat sia ama nguak a omtu pha bo,” a ci sia ka phawk mama hi. Thu son thiam hi leng keima siklesin (experience) siksan in ka belap nuam mama hi. Tua in bang ziam cile, Saangmang khat atu in a phamaw bel khat sia “home” teenna nuam a neitu ki samh mama hi. Tua teenna nuam sia pasal khat in zi a nei phot bale om thei ngawl hi. Tua zawk ciang a nuam takpi a sua thei natu in tanu tapa nei tu a, tasia ciang bek in puicing pheang hi.
Ko saangmang te sia thuhil tu, thuson tu bek ma pai hi ngawl in, a thetna mun ah “new social order’ ci in Kawlkam, siim zok leang, “lumuhzii” a thak abitphua tu in a kipai hi a, Tapidaw teenna nuamphot saktu sia Tapidaw Pawlpi te atu in leitawdap bulpi ahi hi. Tangval lai khat sia bangza po in thiangtho in ette huai keak ahizong, mihing nuntakna sung ah thelno khat, bekno khat hi bek a, puicinna nei ngawl hi. Numei khat teenna, nuam a sua natu in hong huutule a keamcing tu in ki samh veve hi. Teenna nuam “home” sia mihing ii thin muan natu a kulhpi ahi hi. Tua kulhpi sung bekma ah ‘privacy” ci in kuamadang hong heakpui ngawl in ih dei bang in nuntakna mun ahi hi. Saangmang khat sia hazaatna nei ngawl thiam mama keak ahizong, pumpi ci le sa deina te kidep zo tawntung keak ahizong, zi khat ma taw akikop bale a mihing a hil tute zi le ta taw a kikop te sung ah “comradeship” kipawlkhopna tatak nei thei ngawl hi. Inn ah naa seam, khawm ahi uh zong, duisung ngamsung ah naa seam khawm uh ahizong, zi le ta taw aki kop khat le tangval awng thong khat ii khuangai sutna ki pumkhat suak thei ngawl hi. Teenna naum ih ci sia a innpi vilvuul sia hi ngawl a, a sung ah a teang te kilem vadiam, khat le khat ki it vabeal in a om teenna nuam sung ih mealheak dangte om bagma om tu kisam a thupi hi.
Hun hong kaantan vaial le Topa Jesu Christ zong in ih khua ngaisutna te le ih sep ngei vawt ngei zongsangna te zong hong kikheal sak tato tu a, ih lumuhzi te zong hong puato vaial sia, nidang ciang in maitang kaang, maitang vom ci in kidoi nate ahizong, pilna nei, pilna nei ngawl ci nate ahizong, mipil ngam mi mammaw ngam mite ci ahizong in hong thai va-ial tu hi.
Tutebek hi ngawl in mun khawlana ngam sung numei bek a kihil thei hi a, pate ii helpuak thei ngawlna ngeina khawng zong om hi. Tua huu in Pasal Saagmangte in numeite a tum thei ngawl tu in a kongkha uh khaak hikale tua saangmang pa zi in akuama po a’ tum thei tu in hong thei tu hi. Saangmang pa zi in numeite mun ah a tel thei tektu in lam lak in hil thei zaw tu hi. Tasia ciang in teenna nuam inn kinei thei pheang tu hi.
Khamtung ka kato kik uh ciang, lamziikpi a thang khak zaw sia ma ka zui kik uh hi. Banghangziam cile ka thet natu mun sia nai 3 nai 4 bang tom zaw in kitheng theihi. Ahizong mual peang ka thet natu in tui lam ka zui uh sia ni khat le nilang a tamzaw in ka zui zaawk uh ciang mualtung akato tu ka kipan thei pheang uh hi. Myittha Ngun sia ngunkuang taw zui to in ka ngiaphual tu uh Indin khua ka theng to uh hi. A khua tungsung teng nguadal taw na umcip bikbek uh ahiciang, khua sung tum thei ngawl in khuapua sang Kawl phungyi te zayat luipui khat ah phual ka sat uh hi. Tua khua uumna angu te sia saang mama a, sahang tum thei ngawl natu in avang na theampo ah so ana kidaw hi. Ka lupna uh a Zayat sia a innkhuum pangh mun khat bekma phakphiik taw kisiin bek aa, tua ngawl teng theampo sia adaal zong om ngawl in vangkeak siat hi. Nganhing ngilo te a uukza in tuak ah hong diang nuam le hong diang theitu bang hi hi. Kawlte inn a kiing khat phaksia taw tawm na uum a, tuak ah thopuan khak in anuai ah ka lupna uh ka phaa uh hi.
A nitaak sia tha taang mama phot ihve, tawmvei zawkciang, nai kua sat hun khawng in a tum suk hi. Khuaziing in hong zialcip zo a, ka mut vadiam zaankim hun khawng ciang ka zi in a kingngu taw hong su a, zia sia en sin ci in hong huau, ka et le meikaam bang liluu in a tee mittang 2 ka mu ciang, ka luthung ah ka ngak ka thau zam vaden in kaap tu in ka tuung hi. Thakhat thu in tua nganhing sia a bo pai hi. A omna ah a saanna le a letna ka ngaisut ciang pawlbeam hi tu ka muangmaw hi. Tua nganhing sia ii hong nusiat bangma in mutna zong in hong nusia thong tana khuavaak dong mut hun ka nei nawn bua uh hi. Ngunkuang hawlte in Panmunchaung deltu in hong kithoai pal uh hi. Ahizong zingthawna hun neak khat peuma ih nei phot bale koisung ah bang ki tawk tu a koi sung ah zing an ki ne tu ci ki sonkhol thei ngawl hi ci in zingthaw an ka huan tawm vazangh phot uh hi. Lampi hisia khualhawna in thumvei ka totna ahi hi. Ka thet phit lai zong in hilai mun ah van hong puak saktu kuli nga zo ngawl in kana taam ngei zo hi. Ahizong, tutung sia mo khat taw innzuan suak ka hi ciang, bangma a nuammaw a khaak ahal om ngawl in pai tan thei leng ka nuam mama hi. Ahizong kuli ngatu haksa mama a, nipi nii le nipi thum kilaklaw teng kuli ngaak in ka taam uh hi. Tua kikaal sung teng ah ka nguai an uh hong ngai vasau a, koisung pan dimh kik tu ci ka lung amang hi. Kawlte hilai paam ah a teangte in antang khawng neak thei lamsang leitu ka kut uh hang in hong zuak nuam bua uh hi. Ahizong, nitaak khat ciang cim vadal in ka om uh sia sahang khat in hong phawng hi. Zaan lai khat in ka omha uh pan muiden a tuk thei natu mun khat ah sahang in khui khat a na man” hi. A zing sang ciang koma le ka kitholpuite uh in tua khui sia saa ka deizatek in ka leap uh hi. Ka heakna taciang ci leang, tua sahang sia a samat ne tu in hong pai kik nawn ngawl hi. A khak bel ciang, Khamtung Ngam Uk Thuson Mangpipa in ko van pua tu in kuli hon khat hong pai suksak a, Kawlte kamphen khat in hong tonpui suk hi. Tua zawk ciang Haka manaw in ka ding kik uh hi.
Christmas 1903
Falam khua ah a om ka lawm Mangkang mite taw Lungdam poai vawt khawm a, amate in kumpite phatvawt bang phet ma in phatak in hong vak hi. Hi bang ka sik uh sia in ka khualhaw uh ka ngim ka toi uh te hong thai saktuam mama hi.
Lungdam vawt zawk ni 2 zawk ciang in Haka zuan tu in Falam pan ka ding kik uh hi. Falam pan ka din kik uh ni 3 ni ciangi Haka ka theng uh hi. Tuak ah Saangmang Inn sia sung ka tum uh ciang ka zi in, “Hi lai ah nuamsa vak ing” ci hi. Kei om ngawl laan in Rev. Carson zong furlough khuan (tha 6 pan kum 2 ki piathei kumsau khuan) nga a, Saangmang nasep le tavuan teng sia Rev. Tilbe in ana dawn hi “Ko hong vaimuak in hong nukset ciang a thin kithuap thala in hong kap hi. Inta mama no nong thet uh ma in, America pan thiikhau lai nga a, ka tanu te khat in hong nusia ci in hong zaaksakna hi, ci in hong son hi. Tua zawk ciang a khaan sung tum a, tawmvei sung a thin ki heneam kik in hong om thei kik hi.
Khaan sung teng ka et ciang in suakhaak le padenpouk te daalnapuan ka khakte zong bangma a ki lai mun om ngawl in keima khak bang liinlian ma in a om uh ka mu ciang, kei zong khaan sung zep zia thiam nginge hi ngawl khih ka ci hi. Innteak Nu a thak in a theng sia in khatvei en kakoai in kadei bang in tawm vei zawk ciang ka pua tu ci a tua bangma in a hoi zaw tu in a pua kik hi. Tu pan kipan sia ko zong inn nei zo a, mipil te omna pan nipi 3 sung khual ka haw uh ciang hilai duisung khua khat theng ka hi uh hunlam zong ka mangil thei uh hi. (—–>page 8)



pu thuam hang tapidaw sua kum , a ni a tha a he khat na nong he suak na taw hong za sak leu te maw.
Lundam,
KT William Dal
USA ( 9209807304)