CHAPTER VI – BUANMAN TE TAW KITEL KHIALNA

1. TUAKNUAM TUU TE TUAM OM

Tuaknuam suan le phung te Vomhzang khua pan in Muipi khua a tai ciangin Limmual sukteng ah teang hi. Limmual sia Thuklai khua taw mualpum sukteng ahi hi. Thuklai ii ta Lun Mun, Suum Niang, Za Mang, Zangkaai teng taw Tual khat Hausa khat in om hi. Tuaknuam tuu te Limmual veng ah kum 30 bang teang a, Buanman khua sat hi. Taangthu kan te in Tuaknuam tuu te ii Buanman khua a sat sia 1750 hi ci in na ciamte hi.

2. BUANMAN TE TAW KITEL KHIALNA

(a) Anpal taangthak bona taw kitelkhial a, kum 6 sung kisimh kidona

Ni khat Dakbungte Dong Lam ii Ngezang a lo pan in Buanmante Do Hang (139-20), Thuklaite Son On (118-20) le Peam Tuang (118-21) in taangpal ngu hi. Tua hun laitak ma in Thuklaite Hautong tuu Lua On (107-19) le Tunngo tuu Tuang Thuam (109-20) te ii Phaipi lo pan in a taang bo hi.

Peang Tuang in a taangthak ngu sia a minsa in lom khat le a taang tang in neak khat a lawmnu Mang Thuam (120-20) ii tanu Suang Ciin tut hi. Tasian ciang Mang Thuam in a kongmai pa Lua On tung ah, na taang ngu sia kibe zo hi. Peang Tuang te pata le Buanmante Do Hang hi ci in son hi.

Lua On in Mang Thuam thu son teng a zak ciangin Hautong tuu a bee pasal teng sam a, a thu teng son hi.
Bee pasal Dong Vum (107-20) in tu laitak ngual tam taw kihau leang a vuibektaw kikap tu hingawl a, a tangtaw kikap tu ih hi ciang lamh sam tu hi: son heak vun ci in tho hi.

Bee pasal Khan Ngo (107-19) in Lua On le Neam Niang (Lua On zi) awng na taang bo sia bang za pha tu ziam, keima hong lo tong ci hi. Hautong tuu pasal teng in thu vawt heak in ci in tho hi.

Tasia ciang, Lua On le Neam Niang in kaheena, kakaana ka phul tu sia kakang pan a, apiang, kasuan kamuan om ngawl a, noma teng ma kongsuan kongmuan hi. Hi thu sia phulngam ngawl tu na ci uh sia, a ngu kiphawk zo a, a la kiphawk zo a, banghang phulngam ngawl tu hi ziam; na phulngam bua tu ahile zia vun, ka nik teang vun ci in a nik vawk hi; kalum katei tu sia noma teng hi-ngawl nu ziam ci hi.

Hi bang a Hautongte kikupna thuteng Mang Thuam in Do Hang le Son On te pata kung ah son hi. Ahihang Do Hang le Son On te pate in maw nuam ngawl hi. Mang Thuam in Lua On tung ah, om thong kaheu tawng ci in lemtua ahihang kilem tua zo ngawl hi. Son On te pata Buanman Do Hang kung zuan suk hi.

Hi thu hang in a kisai taw akisai ngawl taw a kimuna po ah Buanmante le Muipi (Thuklai) te sia kiman in kithat hi. Kum 6 sung kisiim, kido a, Muipite a kitha lup luang 27 pha hi. Buanmante in Muipite in kilemna a deile, nitaak in a dawipi liangziat, zingsang in apu ngau liangziat hong pia tahen ci hi.

Hibang ciang dong a thet ciangin Sukte Mualbeam hausapa Khan Thuam mun ah sial khat ngo in, Tedim khua Kam Hau mun ah lawi khat ngo in, Saizang hausapa Ngaw Pau mun ah vok khat ngo in hong lemtua tu in huu ngen hi.

Sukte hong pai in, Buanmante hong thawmvou sak a, kilemna thu kison thei hi. Sukte in, Sizangta sila kitum, innteang a kitum, kido kithat kiman om nawn heak vun ci in hong lemtua hi. Na kithat kikvua, na kiman kikvua, thusia lasia navawt kik na om uh le, a tang zaw pa taw kop tu a, a maw zaw pa hong su vuan tu khu hi ci a tawng hi. Tua taw kimuallem hi.

(b) Sal kitu a kum li sung kisimh kidona

Zung khua te Vuai Kim, Do Awn le a nu taw mihing thum sia Buanmante Han Kam (143-18) le Muipite (Thuklai) Thuk Awn (121-19) te ii sila ahi hi. Vuai Kim le Do Awn sia a nu thi ciangin Han Kam in Buanman a inn ah koi hi.

Ni khat ciangin Thuk Awn tapa Mang Lian in Vuai Kim le Do Awn zol in Muipi a inn ah la in keam hi.

Hi thu taw kisai in thu kinei a, Muipi Hausa Suanh Vum ii thukhenna sia Han Kam in lungkim ngawl ahiman in Muipi Hausa Suanh Vum sia man a, kum thum sung kolthak in thong inn sungah koi hi. Hi bangin a mat ciangin a mat ni pan kipan Thuklai le Buanman sia a kimu na po ah kiman in kido in kithat in na nitum hi.

Kum thum zawk ciangin Han Kam in Suanh Vum lawi liat taw hong tan tavun ci hi. Tasia ciang in Thuklai te in Dakngo bu khat – lawi 4 man, Thau lawng khat – lawi 3 man, Khiba li – lawi 1 man, Vok tukthum khat le Zu beal khat taw tan hi. Hi bang a, a kitatna teng a kipiak zawk ciangin Thuam Hau le Do Pau in Mualbeam khua Hausapa Khan Thuam in, Ngawzangtui a, dawisep natu in sal khat a nget laitak taw kisi a, Suanh Vum sia Mualbeam khua ah dawisep na ah a thaa tu in puak suk hi. (Thuam Hau le Do Pau sia Han Kam ii tate hi)

Ngawzangtui a thet ciangin Thuam Hau le Do Pau in Khan Thuam awng Suanh Vum hong then zo khu hi ci in thu puak hi. Khan Thuam in Suanh Vum sia mi thathong sa ih veang, nang hithong ni ziam, hong pai tan ci in a inn ah cia pui a, sa ngaw in zu lup hi.
Khan Thuam in Suanh Vum awng, sila hau mama nahiciang khuasim na sila khawm khat (innkuan khat) veu hong pia tan ci hi. Suanh Vum in, Khan Thuam awng hong pia ngawl tu khi hi. Ngawzang tui ah nong thalup tu in nong lak hi, tawm vei na bek tu zam hong that lum zaw tan ci hi. Sila mama piak hunni tapa hong nei bong ci hi.

Khan Thuam in, tua ahile lawi liat taw hong tan tavun ci hi. Tasia ciang Ngunphen – Lawi 4, Lawi hing lawi – 1, Pi Ciin Neam (Pu Suanh Vum zi) keppui = Lawi 1, Lammuai Khipi bilnei = Law 2 taw in Thuklai Hausapa Pu Suanh Vum tan a, Suanh Vum inn ah hong cia thei hi. Suanh Vum kitatna in lawi liat mun nii bo hi.

Hibang a kivawt siat nate hangin Thuklai le Buanman kizom kipe na, sunghta putuu in kunatna te ah thina taw in kileu tawntung hi. Buanman numeite Thuklai ah hong ten hang thu le la piang ngawl, thina bona baina om ngawl hikale, Thuklai numeite Buanman ah a teang peuma tuu le ta hing thei ngawl in thi nataw veu in leu hi ki ci hi.

Hibangin Thuklai numeite Buanman a, a hin thei ngawl thu a kuama po in kihe ahimanin 1964 kum Buanman khua Ukpi Za Khup ii tapa U Ngo Ko Khai le Thuklai khua U Pum Kam ii tanu Syama Cingh Pau a kiten tu ciangin nasiatak in Topa Pathian tung ah mawmai na Thuklai le Buanman kingawm in thu kingen hi. U Ngo Ko Khai le Syama Cingh Pau te nupa in cidam khansau in tanu tapa hing in hong piang thei hi.

Leave a Reply