1. PU THUKLAI VOMHZANG KHUA SATNA
Thuan Tak ii ta Pu Vang Lok in tapa thum nei a, Pu Thuk Lai v, Pu Hang Sawk le Pu Lim Khai ahi hi.
Pu Thuklai sia Pu Vang Lok ii tapa lianbel hi a, zi a nei ciangin Thuan Tak pan in inn tuan a, Vomhzaang khua sat in teang hi. Vomhzaang khua sia lu laitak Khuaa khua te ii khua hui, nitum na thang sang ahi hi. The Chin Hills Gazetteer Volume I, p-127 na ah “Vam lok had three sons, Hansook, Toklaing and Limkai. Hansook founded Tavak village, Toklaing founded Vumyang village, whilst Limkai remained in the original village of that name”
Pu Hang Sawk zongh a zi nei ciangin Thavak khua nasat in, inn na tuan hi.
A unau sung pan a nobel ahi Pu Lim Khai sia inn lua in Thuantak khua ma ah teang hi. Tua a ten na mun sia tu dong ma in Limkhai khuaman kici lai hi.
Thuantak khua Hausa Pu Nge Ngu ii tuu Pu Nei Zalth Pu Lamh Tam ii tapa in Khua sak khua sat hi ci in The Chin Hills Gazetteer Volume I, p-127 na ah a ni ka an ai hi.
Kum tawmvei zawk ciangin Pu Lim Khai ii tuu le tate a suakpui te tenna Vomhzaang ah tai ngawl in Thuantak khua pan in Ngatan lui hui Vonghawii ah khua na sat hi. Vonghawii khua pan in Sakhiling khua na sat hi. Sakhiling khua pan in Takzang khua na sat hi. Takzang khua pan in Zotung khua sat hi. Zotung khua pan in Bung khua le Zongal khua na sat a, tuni dong teang hi. Tua khua nii te sia a khaksang ciangin a pu min waw in Limkhai khua na ci hi.
2. PU THUK LAI II TUU LE TATE
Pu Thuk Lai in zi nii nei a, zima tawh in Pu Lun Mun (103-11) le Pu Suum Niang (103-11) na nei hi. A zimu tawh in Pu Tua Nuam (103-11), Pu Za Mang (103-11) le Pu Zang Kai (103-11) na nei hi. Ih Sizang ngei na ah, tapa ii nei Ich lamh /ngamh sia zima ih tate bek in nga thei a, a zima in tapa 2 a nei le a no zaw in ahizong, tapa 3 le 4 apha le a nobel sia in lua hi. Tua ahi bangma in Pu Thuk Lai ii zima tawh a tapa no zaw Pu Suum Niang in Pu Thuk Lai ii nei le lamh /ngamh te na lua a, thu le laa ah innteakpi in na diang hi.
Pu Thuk Lai ii a tuute a tate sia Vomhzang khua ah khang 6 dong na teang hi. Pu Thuk Lai pan in khang 6 na ahi Pu Suum Seal (126-15) sia Vomhzang khua ah Ukpi seam hi ci in Chin Hill Gagetteer Vol. I, page- 128 na ah kiciamte hi. Tua laibu sungah “Chief” na ci hi. Tua hi a, Vomhzang khua ah Thuklai tuu le tate kum 150 bang teang ci sia kimu thei hi.
Thuklai suanh Lunmun tuu sung pan in, Mangzong, Hautong, Tunngo le Laiteng Be ci in be 4 in kikhen a, Suumniang tuu sung pan in, Niangtawng, Lunteng, Lenteng, Thangngiak, Suumkip le Suumseal Be ci in Be 6 in kikhen kik hi.
Muipi (Thuklai) kum 300 cin ciangin Zamang tuu te sia Be 2 in kikhen nawnngawl a, Be khat in kingawm in hong suaksak hi. Zangkaai tuu sia Be a tuam in kaa ngawl hi.
Thuklai khua le Thuklai ngamah Thuklai suanh ahingawl Thatmun, Thawm, Khautan (Bo Khup Za Thang khang simna ah Pomzul, Thangvel kici), Naulak le Taihlaw Be te zong hong teang hi. (Be taangthu sia Chapter XXVI na ah a cing in ki at hi.)
3. MUIPI KHUA SATNA
Vomhzang khua ah Pu Thuk Lai ii tuu le tate in khang 6 bang a ten zawk ciangin Vomhzang ukpi Pu Suum Seal in Muipi khua sat hi ci in Mikang te ii Khamtung hong lak lai a thuteptena, Bertram S. Carey and H.N. Tuck ii at “The Chin Hills Gazetteer” Vol. I, laimai -128 na ah a nuai a bangin na at hi.
“When Toklaing’s grandson Sumsel was chief of Vumyang, he move the village bodily and founded the village of Mwiton (Muitung): this is the name of the present village commonly called Toklaing by the Chin as well as by us, the family name being used in preference to that of the village.”
(Mr. Bertram S. Carey sia Mangkangte ii Khamtung ngam hong uk lai in Mangpi, Deputy Commersioner ahi hi.)
Mikangte ii atung a, lai a at lai in ei Sizang Zomite lai kinei ngawl lai, lai taw thu teptena kinei thei ngawl lai hi. Mikangte ii hong tepte sak thu ahi hi. Taangthu kante in Muipi khuasat sia 1720 kum hi na ci hi.
Pu Lam Khaw Mang (Ex-Chief of Thuklai) ii tepte na laibu P-4 na ah: Pu Suumseal, Vomhzang khua ah Hausa a sep laitakin a be a phung Thuklai suanh, a nuai a teng taw Muipi khua sat tu, ki kumh uh a, Muipi khua na sat uh hi ci in na ciamte hi.
- Pu Suum Seal (126-15)
- Pu Suum Kip (124-15)
- Pu Do Thuk (119-18)
- Pu Hang Thuk (119-18)
- Pu Teal Kip (103-17)
- Pu Kip Sung (112-16)
- Pu Lamh Dei (82-16)
Pu Suum Seal ten na sia Lamnuai inn mun kina a, Pu Suum Seal pan kipan tua innmun ah ateang asuanh apaalte Lamnuaite kici hi.
Muipi khua a sat ciangin Pu Suum Seal in Hausa seam a, Pu Suum Kip in Tualteak, Pu Za Tun (149-12) in Tulpi, Pu Teal Kip in Tualphuisam seam hi.
(Thuklai khuasat taw ki-sai in Central Committee ii 1-9-2018 ni in a kivawt Central Committee ii Thukhensatna 3/2018, Article 22/2018-kum 300, taw in Thuklai kum 300 Cin Khansuang tung lai at tu ngeal tu in Chairman te le Secretary te in vaipuak la tu ci in, vaipuak hong kipia bangin taangthu laibute kikan a, khangham taangthu he te kidong hi. A nuai a bang kimu hi.
- Muipi (Thuklai) khua sia Pu Thuklai mama in khuasat hi; by Vum Ko Tual ချင်းဦးစီး၊ ပြန်ကြားရေးဌာန။ (Published) le Bo Suang Ko Mang(Un- published)
- Pu Suum Seal, Vomhzang khua ah Hausa a sep laitak in a nuai a teng taw Muipi khua sat tu kikum a, Muipi khuasat hi;
Pu Suum Seal, Pu Suum Kip, Pu Do Thuk, Pu Hang Thuk, Pu Teal Kip, Pu Kip Sung, Pu Lamh Dei, by Chief Lam Ko Mang (Un-published) - Pu Teal Kip in Muipi (Thuklai) khua-sat hi; by Bo Hang Ko Zam le Sya Awn Ko Thawng (Un-published)
- Khua sat phuisamna ah a kihel min te :-
Kip Sung, Teal Kip, Lam Dei, Ngo Vum, Hang Thuk, Phut Kip, Do Thuk khuasa nathiam in, by Syapi Sing Cin Thang (Un-published) Ngo Vum sia Nga Vum hi zaw hi. - Pu Suum Seal Vomhzang khua ah Ukpi (Chief) asep laitak in Muipi (Thuklai) khua sat hi; by Th=e Chin Hills Gagettee Volume I (Published)
- Pu Suum Seal lampui in Thuklai suanh teng in Muipi khua sat hi; by SRBA Taangthu (Published)
Hi a tung a teng 13-10-2018 ni in a kivawt Central Committee te tungah vaipuak neite in thusung a, teptena khat le khat kibang ngawl ahiman in, Mikangte ii laibu vawt The Chin Hills Gagettee Voleme I, Page 128 na line 10 pan 14 na sung aki at sia bulphu leng ci in Thukhensatna 4/2018, Article 31/ 2018-kum 300 taw in lungkim in kikhensat hi.
Hibangin lungkim thukhensatna om hikale, ih Sizang ngeina ah khua khat ih sat ciangin a tawmbel mi 7 pha tu kisam hi ci in kiciamte ahiman in 13th December 2019 ni Central Committee le Kawlzang Committee te kikum kik a, Pu Lam Ko Mang teptena le Syapi Sing Cin Thang ii teptena te ngawm in mi 8 in Muipi (Thuklai) khua sat hi ci in Khansuang tungah at tu in kikhensat hi. Ngo Vum sia a kua bawng ci in kihengawl ahiman in Muipi (Thuklai) khua sat teptena khansuang tung ah kihel ngawl hi.
4. MUIPI KHUA KHAWK (WARD) MINTE LE TENNA DAN
Muipi khua sia a sat lai in khawk 6 sua in na sat hi. (1) Muipi (2) Muitung (3) Muinuai (4) Muikhua (5) Muidaam le (6) Muisang ci in khawk 6 in na khen hi.
Muipi ah khua lampui zaw hiat teng na teang a, Muitung le Muidam ah Lunmun tuu teng, Muinuai ah Suum-niang tuu teng, Liimmuai suktengah Tuaknuam tuu teng le Muikhua ah Zamang tuu teng na teang hi. Khua khat, Hausa khat, Tul khat in om hi.
5. TUAKNUAM TUU BUANMAN KHUASATNA
Vomhzang khua pan in Muipi khua a sat ciangin Tuaknuam tuu te sia Limmuai dung suk ah mun laa in teang hi. Hi mun ah kum 30 a ten zawk ciang, kum 1750 kum in Buanman khua nasat hi. Buanman khua a sat ciangin Tul a tuam in om hi. Buanman pan in Voklak khua ahizong, Taitan khua ahizong, Leisan khua te ahizong na sat kakoi hi.
6. ZAMANG TUU TOKZANG KHUASAT NA
Vomhzang pan in Muipi khua a sat ciangin Zamang suanh teng in Muikhua ah mun la in na teang hi. Muikhua pan in lothaw, thing eek natu mun a hoi zaw Tokzang ngam lotho tu in Muipi pan in Pumva khua ah na kikhin hi. Pumva khua Pawite in a simtham ciangin, Mualbeam ngam ah ten natu in Mualbeam hausa Za Pau tungah mun ngen in na teang hi. Tua a tenna mun zong Muikhua ma na ci hi.
Hibangin Mualbeam ngam ah a ten ciangin Mualbeam hausa pa Za Pau Dawi-sepna, Ngal-aina, Sa-aina ah aliang (sa akingaw sia ii aliang) hong pia tu nu hi a ci ciang Zamang tuu le tate in, aliang hong pia zo ngawl tu khu hi. Aliangsa sia Songngusa hi ci hi. Za Pau in tua ahile aphei hong pia tavun ci hi. Tasiciang Zamang tuu le tate in, aphei hong pia zo ngawl tu khu hi. Aphei sa sia tanu sa le zu bealleu hi ci hi. Tua ahile azangpi hong pia tavun ci in ngen hi. Zamang tuu le tate in, azang sa sia u-kungbel, nau-kungbel sa hi ci in zo hi. Tua le atel hong pia tavun ci hi. Atel sia u-kaang le nau-kaang dangte ii sa hi ci hi. Za Pau in na sahawm uh a hawng mun om ngawl a hile Tangshia hong pia tavun a ci ciang Zamang tuu le tate in Mualbeam Hausa pa tungah tangshia pia hi.
Hun khat ciangin Mualbeam ngam pan in Thuklai ukpi ngam ahi Tokzang, Aisan mun ah (Tuanlui ii nitumna sang Sathak Liang nuai) khua sat in na kikhin hi. Tokzang khua sia Mualbeam khua taw kinai ahiman in Mualbeam hausa pa Za Pau in nidang a shia a kai ngei bangin uk nuam, tawntung a, shia veu kai nuam tawntung lai hi.
7. ZANGKAAI TUU KAWL AH TAI
Pu Za Tun sia Thuantak khua ah Tulpi a sep lai takin Muipi khua kisat a, Muipi khua zongah Tulpi in a kizang ahi hi. Pu Za Tun in Tulpi sep taw in kinungta zo ngawl tu ci in Kawlzang ah tai hi. Pu Za Tun, Kawlzang ah a ten sungin a cidam thei ngawl kisa ahiman, Kawlzang pan in Theizang khuataw ah a tuu a tate taw in kikhin in teang hi. Hun khat ciangin Muipi khua Hausa Pu Suanh Vum (126-19), Kawl ah pai sia, a cia lam in Pu Za Tun ii tuu le tate om na Theizang khuataw ah banng hi. Pu Suanh Vum in, “No! Muipi khua bona, monna nei le noma ii na heak tu hi a, hisungah na teen tu suak thei ngawl hi, bang haksatna nei nu ziam, hong cia kik tavun” ci in zawn hi. Pu Za Tun ii tuu le tate in, “Ko, kong cia hang, inn mun le lo-ngam nei ngawl khu hi” a ci ciang, Pu Suanh Vum in keima innmun lo-ngam tungah nungta vun ci in Muipi khua ah ciapui kik hi. Pu Suanh Vum in ama ii innmun lo-ngam tungah a nuntaak natu vaihawm sak hi. Zangkaai tuu le ta, a suanh a paalte Tulpi nasep ma seam sak kik hi.
Zangkaai tuu Za Tun sia Muipi khua sat lai in Thuantak khua ah Tulpi a sep laitak hi a, Muipi khua a sat ciangin zongh Muipi khua ah Tulpi seam si hi. A hihang Muipi khuasat na sungah a min kihel ngawl hi.




