CHAPTER III – SIZANG MINAM TE TENNA KHUA THU

1. SIZANG MINAM PIANNA

Pu Thuan Tak (Suan Tak) Taangthu ²⁰ Pu Thuan Tak sia a tunsang a, thatang lian mama khat ahi ban ah a pumpi tung theampo a peangpaak dong in mul po hi ci hi. Tangzaang mama a, ama ii lu tungah a tot vaphual tha dawn ciang kanpeak kan vaset zo hi ci hi. Uhaam sang hong thet ciangin Ciimnuai ngam ukpi seam hi. A ukpi sep hun in Ciimnuai ngam ah shia kai in, inn saliang, ngamsa liang le an shia sang hi. Pu Thuan Tak in saliang puak a om ciang, saliang bek la po ngawlin sa semh natu naam, sa koi natu law, sa khil natu tung cite kengsak a, sa semh pan kipan a khil man dong saliang puakte in seamsak lai hi. Ni khat “Gangte” (Manipur ngam a teang minam khat) pasal khat Ciimnuai kualpan sazuk khat kap a, sazuk liang Pu Thuan Tak puak hi. Pu Thuan Tak in saliang puak pa mun ah “Na naam, na law, na tung koi sia ziam?” a na ci ciang, saliang puak pa in “Pu awng, shia na kai le a shia saliang sia taw lungkim po in, banghang naam, law, tung ci sese lai ni ziam?” ci in zo kik hi. Tasia ciang Pu Thuan Tak in “Kei bang hong sa ni ziam? Manlang a kisam lai teng la kik mameang” ci in tei hi. Saliang puak pa zongh thin uk mama a, a saliang puak sia taw Pu Thuan Tak satsuk a, khatvei sat in “Hi sia ka naam”, a nii veina sat in “Hi sia ka law” thumvei na ah “Hi sia ka tung” ci in thum vei nasia tak a kizomin a sat takciang Pu Thuan Tak thi hi ci-in kiciamte hi.

Thuan Tak tuu “Sizang” min ngana ² Hun khat ciangin Ciimnuai khua ah mi kitam mama a, abee aphung zui in munpha na ah kitai tek hi. Pu Thuantak tuu le tate in zong Ciimnuai khua pan in Saizang khua hui (Saizang Buzung suk teng) Sii (tui-al) khat ii zang ah khua sat in na teang hi. Tua hun pan kipan Sii (tui-al) ii zang a teangte “Sizang” te ci in min na vaw hi. Tua hun pan kipan Thuan Tak (Suan Tak) suanh le paal te sia Sizangte kinaa hi. Tu hun ciangin Sizang Minam kici hi.

“Taute” or “Taukte” min nga na: Pu Thuan Tak ii thatang letna le a thahatna, a ta a tuu te ii thatang letna le a thahatna hangin Sizang minam te sia Lushei te le Thangsang Zote in Taute/ Taukte hong ci hi. A cinopna in “a tha lian, a thahatte a cinopna” ahi hi.

2. NGUNPIKAA KHUA SATNA

Saizang khua hui Sizang khua pan in Thuantak (Suantak) tuu le tate in Sialtaang lui zuisuk in Ngatan lui tawh a kingawmna Ngunpikaa ah khua sat in na tai uh hi. Tua khua sat na ah Pu Seak Tak (Pu Thuan Tak ii upa) ii tate ahi Pu Tha Do, Pu Tha Lun te zong kiheal hi. (Taangthu kan pawl khat in Pu Tha Do, Pu Tha Lun te sia Pu Nge Ngu ii panote na ci hi) Sizang mi teng sia ngun lang khat ah teang a, Zo te le Thado mi teng sia ngun lang khat ah teang hi.

Sial Dawi biakpiakna: Ngunpikaa khua panin Nge Ngu nu dam thei ngawl hi. Anu in Nge Ngu awng, dam thei ngawl kahiciang na pute sialkii va zawngtan. Tasia taw tui ne leng dam tu ki-um khi hi, vazawng tan ci in sawl hi. A sialkii sungpan tui ne a, dam hi. Tasia ciang sial taw dawiseam hi. Hi sia pan kipan Sizangte in Sialdawi biakpiakna na nei hi.

Zo te le Thado te tawh kikhenna: Ngunpikaa khua ah a ten sung in Zo le Thadote tawh teang khawm a, a neak, a dawn te kihawm in, nuam sa mama uh hi. A sa mat ciangin khat le khat kihawm kipia tawntung hi. Khat vei Zote in sazuk man a, a sa Sizangte pia hi. Khat vei ciang Sizangte in valuk khat man a, a sa Zote a pia tham tu om ngawl ahiman pia ngawl hi. Zote in sazuk mei hi tan pha a, ko in asa hong pia khu hi ci in a khutbom lak hi. No valuk mei hi tan pha hi ci in a han lak a, banghang a sa hong piak ngawl nu ziam? ci in diksa ngawl hi.

Khatvei ngalsiim khawm a, Sizangte in taiheakvun ci a, Zote in taikeakvun ci sa hi. Zo pasal teng taisiat hi. Khat vei ma ngalsiim khawm laleu a, Zote in taisih uh na ci hi. Sizangte in taisukvun ci sa a taisuk hi. Zote in Sizangte kungah a diksak ngawlna pan:-

  1. Pu biak ngei ngawl Pa biak ngei ngawl, Nge Ngu nu ii sialdawi bia a, a kibawlna, dawi a sepna.
  2. Valuksa a piak ngawl na.
  3. Ngalsiim khawm a, a pau a kitel ngawl nate ahi hi.

Hi a tung a kitelkhialna thumte hangin Zo le Thado te sia Ngunpikaa khua pan in Phaizaa khua ah tai hi.

3. PHAIZAA KHUA AH TENNA

Taangthu kan pawlkhat in Saizang khua hui Sizang khua pan in Thuantak (Suantak) tuu le tate hon khat Phaizaa khua ah tai (lal) hi ci hi. (Pu Thuan Tak zongh Phaizaa khua ah thi a, tu ni dong ma in a than om lai hi ci hi.)

Pu Khua Khuan tuu le tate Vaiphei min ngana: Pu Thuan Tak it tuu, Pu Nge Ngu ii ta Pu Khua Khuan it tuu le tate sia Phaizaa khua ah na teang hi. Pu Khaw Khuan it tuu le tate sia pung mama a, Phaizaa khua muul pum khat tungah kithung in a dim in teang hi ci hi. A khua muu sia leitam a, a vaikuanna, a vaiciana, phei ahiman in, tua khua mun a, a teangte sia vaipehei-te na ci hi. Tua hun pan kipan Pu Khau Khuan ih tuu le tate sia Phaizaa khua a ten na pan in Vaiphei te ci kanmal piang ahi hi. Tua hi a, Vaipheite kici a, Vaiphei minam hong piang ahi hi.

4. CIMNUAI KHUA BONA

Thuan Tak tuu le tate in Cimnuai pan in Sizang khua ah ahizong, Ngumpikaa ah ahizong, Phaizaa khua ah ahizong hong tai ciangia Cimnuai khua pai sia Thawm Pu a kici Thawmte lampui pa in Hlausa seam in, Cimnuai ngam sungah shia kuai in nuam sa mama hi. Hun khat ciangin Saizangte in Cimnuai khua naslim a, Cimnuai khua pai bo hi. Thawmte Vangte ah tai in na teang hi. Vaangte ah hun tawm vei a ten zawk ciangin, Phaipi khua ah kikhin hi. Hun taw vei zawk ciangin Kuazlang zuam in nateang hi. (Kaalzang-sia Thukhai te ngam hi a, Zung khua lawh ngamngt ah om hi. Taang khua mithang khat ahi hi.)

5. THUANTAK (SUANTAK) KHUA SATNA

Ngumpikaa a ten sungin a sak, a thang, a kiim a paam ah pai in mun pha mun nuam tu zong kakcai uh hi. Ngampvile pawlkhat in Ngatan lui, Lupii luidung zui to a, a thetna mun khat ah lei pha le lei pha ngawl heak natu in, Baal tu in, a mai kum ciangin a et kik tu in nusia uh hi. Tua thu L.D.Naylor in “A Practical Handbook of the Chin Language p.44” sungah hi bangin ma teptee sak hi.
“Those who went to inspect planted vams. As the ground was rich, these vams grew enormously. When they came to gather them, they had to prize them up with a lever; and it took two men to carry them.”

Hibang za in leihoi ahiman in Pu Vang Lok te unau (Nge Ngu, Nei Lut, Hin Nung, Nun Zong, Dai Tawng, Vang Lok) teng. Ngumpikaa khua pan kitua to a, tua mun ah khua sat uh hi. A khua min sia a pa uh min a bo ngawl natu le apa uh a phaw na in “Thuantak” ci in phuak a, u haambel ahi Nge Ngu in hausa seam hi. Thuantak sia Khuasak khua ii a nuai, tai khat bang a pha na mun ahi hi. A khua sant hun siu AD 1560 kum pawl hi ei in taangthu kante in na ciamte hi.

Hi bangin Thuantak khua sia Sizangte ii taang khua pai khat hi a, Sizang minamte kizelk kikha khupai ahi hi.

Leave a Reply