CHAPTER II – ZOMITE KHAMTUNG NGAM THETNA?

1. CHINDWIN NGUN DUNG LE KALE KABAW KUAM AH TENNA

Zomi (Chin) te Kawhigam sung a tumsuk lai in Chindwin ngundung le Irrawaddy ngundung zui in na theng suk a, Kawingam sung mun theampo ah na teang hi. A dadiak in Chindwin le Irrawaddy ngundung ii nitummna sangah teang suk hi, Saksang Zomite in Kale-kabaw kuam (တမူးမြို့နယ်၊ ကလေးမြို့နယ်၊ ကန်တော်မြို့နယ်၊ ထီးလင်းမြို့နယ်၊ ပေါက်မြို့နယ်) ah kum tam mama teang hi, Tua hun lai in Khampat khua sia a minthang mama khua khat ahi hi. Ahihang minamdang te bangin khuapi (နန်းတော်) kisa zo ngaw! hi. Mizo le Kuki te hi Khampat pan in Khamtung ngam a yuanto te ahi hi.

Kale-kabaw kuam pan in Mual tung a tai ngawlte in amate le amate “Yaw/Zaw” kici a, Kawlte in amate ii Kawl minam khat in na ciamte hi.

Hanlen (ဟန်လင်း) khuapi ahizong, Thazi- khittaza (သရေခေတ္တရာ) khua a hizong, Irrawaddy le Chindwin kisitua na mitsung (မြစ်စုံ)ah Zo khuapi ahizong, sat in nateang hi.

Hanlen khuapi pan ahizong, ‘Thazi- khittaza (သရေခေတ္တရာ) khua pan ahizong, Mitsung Zo khuapi pan ahizong, Chindwin ngundung zui in Senngam pan hong tuaksuk te ahizong Chindwin ngundung le Irrawaddy ngundung tengah kiteang hi.

2. ZO (CHIN) MITE KHAMTUNG NGAM THETNA

AD 1300 ciangin Kawlngam sung Shan Sawbua te le Kawite kisim a, Shante sia ngal lel ahiman in Zomite tenna Chindwin ngundung ah pawl khat hong taito hi. Zomite in Shante nang zo ngawl, nal zo ngawl ahiman in a tenna gam zangtam pan in Khamtung ngam ah pawl khat taito hi, Nautaang pawlkhat sia, Chindwin ngundung le Kale kabaw kuam teng ma ah teang suak hi, Tua a teang suakte Yaw/Zaw kici a, Kawlte in amate ii minam khat in na ciamte hi.

Hun khat laleu ciangin Meitei (Manipul) te in Kale kabaw kuam ah, khuapi ahi Kawlpi khua hong siim a, hong uk hi. Tua laitak Kawl ngam uk ahi Ava kumpi in a tapa le ngalkap hon hong pai sak in Kawlpi khua hong la kik hi. Ava kumpipa tapa in kapa ii kumpi inn bangin kumpi inn kimkot kulto in om nuam khi hi ci ahiman in, a ukna ngam sungah mihing theampo in, aana taw in kul to sak hi. A thuni nuam ngawlte a khutme veu tan sak hi ci hi.

Tua bangin a ngamsung mite aana taw in na seamsak ahiman in tua mun ah a tanglai Zo (Chin) mi pawlkhat Khamtung (Zo) ngam ah taito tha-thua hi. Pawlkhat hile a ten ngei bangma in teang vave lai hi.

Chindwin le Kale kabaw kuam a tenna mun tek pan in Khamtung (Zo- Chin) ngam zuan a, a thet tek ciangin, saksangbel pan a taito te in amate le amate Zomi kici hi. Tua Zomi sungah Zomi (Tedim mi) Mizo (Lushei) Kuki (Thado, Khuangsai) le Falam ngam Ngawn minam te ahi hi. Hi Zomi namte in Khamtung ngam a thet ciangin Zangpitam ah khua na sat masa a, tua zawk ciangin Ciimnuai khua na sat hi. Tua Ciimnuai khua sia Zomite kizelna khuapi ahi hi.

A laizang pan in Khamtung ngam a taito te in a mate le amate Laimi kici a, tua sungah Falam ngam atcang mite, Haka le Thanhlang ngam ah a teang mite le Matupi ngam sung a teang pawl khat te ahi hi. A mate khamtung ngam a thei lai in Lailun khua na sat phat a, tuakpan in a kizel minam te ahi hi. Tua a tenphitna khuamun Lailun sia tap in Laimi a kici hi ci in taangthu kante in na ciamte hi.
Chindwin ngun a taw sangpan Khamtung ngam a tai te in amate le a mate Cho minam kici a, Mindat, Kanpelet, Paletwa le Matupi ngam ah a teangte ahi hi. Cho a ciciangin Khamtung a teang mite a cina hi ci hi.

Kawlngam taw sangah a teang Zo (Chin) minam te zong pawl khat Khamtung ngam ah na taito a, amate le a mate Khami na kici hi. Khami minamte sia Paletwa ngam le Rakhine ngam ah a teang Zo (Chin) minam te ahi hi.

Kawlngam taw sangah ateang tamzaw sia Khamtung ah na taito ngawl a, zaangtam ma ah nateang a, Asho Chin na kici hi. Tua Asho Chin te sia Magwe, Pegu, Yangon le Irrawaddy Division te ah na teang hi.

3. ZANGPITAM KHUA SATNA

Zomite in Khamtung ngam a thet ciangin Thuamvum pan in khua en a, khuasat natu pha a sakbelna Zangpitam ah khua nasat hi. Hi Zangpitam khua sia Kawlngam pan in Zomite a taito lai in a kisat khuapi masabel ahi hi. (Tu laitak Thuklai Saangpi mun, Ngalkhua le Muitung teng ahi hi) Hi hun sia taangthu kante in 15th Century kipat hun hi ci hi.

Zangpitam khua mun sia a mun nuam a, a khua hui ah tuili no khat om hi.Tua tuili sia Tonzonu tuicing kici hi. Zangpitam a teangte in tua tui ne uh hi. Tua tuili sia a luanna, a pusuana (outlet) omngawl hi. A kumtawn, a thatawn in a cing tuili hi a, cidamna taw in kisi ngawl, neak le dawn tu in a pha ngawl het tui khat ahi hi. Zangpitam khuapi ah a teang Zomite in hi tui sia na ne hi.

4. ZOMI TE LAI BOSUANA

Kawlzang (Kalay) pan Kham- tungah a taito pawlte sung lampui unau nii sia a pa in tualai hun a, a kizangh lai at in pua sak hi. A u atu in savun tungah at sak a, a nau atu in nguada tungah at sak hi. Amate unau sia Zangpitam ah a teangte sungah kihcl hi.

Zangpitam ah a ten hun laitak a nau sia Khamtung ah ten tu uk ngawlin Zaanglei ah cia suk kik hi. A nau ii Zaanglei a zot kik zawk, hun khat ciangin a u ii lai teptcena savun sia ui na tua sak a, kimu kik nawm ngawl hi. Ui na ne khawng hi tu in ki um hi. Tua hun pan in Zomite in “lai” nei nawm ngawl hi ci in kiciamte hi.

Hi bangin lai a bosua ciang, a u in a nau tungah “Lai bosua thong khu hi, lai hilh tu in hong pai tan” ci in vai tha hi. A nau zong Khamtung ah hong paito kik in, Thangmual pan khua hong en a, tu a Khuasak ngam Thakvak, Zonaak ci na mun teng ah a u te pawl ii lo thawna mu hi. Tasia ciang a u te tenna khua ah pai masa ngawlin lo sungah hong pai masa hi. Tua ni sia a u pa lo kuan ngawl ahikom, a nau taw kimu ngawl hi. A nau in a u ii lo sungah a ma ii heak ngei ngawl lo huma tatuam te, thaang sia na, vacim, zunam matna te, lo huma tuibungh te a mu ciangin lamdang sa mama a, e-en phet hi tuak hi. A u ii van zakte a mu ciang a nau in hi bangin ngaisun hi. “Ka u in hi bangin na lamdangte a thak in ngaisun in vawt thei, bitphua thei ahiciang lai mangil ngawl tu hi. Lai ka bosua a ci sia hong theamna hi tu hi. Kei bang ziam maw khat hong law nuam hi vak” ci in ngaisun a, a u taw kimu nawm ngawlin Zaanglei ah cia suk kik hi. Hi bangin a nau hong paih to hunlam a u in tua ni lo kuan te tung pan he a, ahizong lai nga kik nawm ngawl hi. Tua hun pan kipan Zomite lai nei nawm ngawlin lai taw hong nungta nawm ngawl hi kici hi.

5. CIIMNUAI KHUASATNA

Zomite Tonzonu tuicing tui ne in, kum tawmvei sung Zangpitam khua ah a ten zawk ciangin, a ci uh dam thei ngawlin, a thi tam mama ahiman in Zangpitam pan in nitumna sang tai 12 bang akhuala na, Ciimnuai na zuan uh a, tua mun ah khua nasat kik uh hi. Tua Ciimnuai khua ah Pu Thuan Tak (Suan Tak) zongh in ukpi naseam hi. Tua Ciimnuai khua ah kum tam mama kiteangtek a, khua lian mama khat suak hi. Zomi te ii khuapi masabel hi a, Zomite hong kizelhna khuapi, phualpi khat ahi hi. Tu hun ciangin mun tatuam a theng Zomite in Ciimnuai pan a kizelh Zo ii suan le paal Zomite ih hi a, unau khat ih hi hi. Hi hun sia 15th Century hi ci in taangthu kante in ciamte hi.

Leave a Reply