1. TAANGTHU KANTE II MUNA
Chin (Zo) Minamte sia taang tawng lai in Tibeto Burman minam sungah kihel a, Sen ngam, Chin Lian/ Chín Lin mual, Chin Lung suanghawng (Cave) ah a teang minamte hi ci hi. Tua Chin Lung suanghawng sia tu laitak Shensi ngam, Wei ngun le Yang Tsengun kikal a om hi. Chin Lin mualtungah dawi biakna a nei kumpi ngui sia Chin Dynasty kinaa hi ci hi.
Chin mite sia BC 4000-2000 kikal sung Mongoloid minam dangte taw in Huang ngun kipatna, Chin Hai, Kansu, Shensi, Sichuan le Shansi ngam teng ah teang hi. Chin minamte sia BC 700 pan in hong khang to a, BC 400 ciang in Sen ngam nisua na sang dongah ngam hong keak hi. BC 221 ciangin Sen ngam bup uk a, Chin Empire, Chin Dynasty hong piang hi. Chin Dynasty hun sung in, Mongolian te ii sim tawntung na pan in a kidal natu in, tai 1400 a sau Great Wall vawt hi. Chin Dynasty sia BC 207 kum in bo a, Han Dynasty hong khang hi.
Ta sia ciangin Chin minamte sia Sen ngam Hunan state, Sichuan State, Tibet State, Chaing Hai State, Sinchi State, Butan, Nepal, India, India ngam ii nisuana saksang mual tung teng, Chittagong mual tung ngam le Kawl ngam te ah kizeal hi. Kawl ngam sung sia lampi 2 taw in pai suk a, Nisuana lam sia Thanlwin ngun le Yangsi ngundung zui suk in Yunan ngam, Shan ngam, Thai ngam tengah theng suak hi. Tua sungah a kihel minamte sia Mon Khama te kici a, tua minam sungah Shan, Kayin, Kaya, Lisho, Wa, Pa-o te kihel hi.
Nitumna sang a zuite in luukong kuam pan in Chindwin le Irrawaddy ngundung zuisuk in Kawlngam sung kizeal suk hi. Tua mitumna sang pan a tuaksuk minam sia Tibeto-Burman minam khat hi a, tua Tibeto-Burman minam sungah Kawl, Chin (Zo) le Kachinte kihel hi. (Kawl taangthu bu sungah Chin ci laimal sia aje ci in na at hi.)
2. LOTUAL TAANGTHU TEPTE NA
Lotual taangthu teptena ah Zomi te sia, Uum (ဗူးသီး) khat sia van pan in taksuk a, lei a thet ciang tua a Uum sia tamhtham hi. Tua a Uum tamh sung pan in Pasal khat le Numei khat hong piang hi. Hi te sia Zomi te ii a pianna Pa le Nu suak a, a huan sia Ciimnuai hi ci in ih taang pute in na ciamte hi.
3. ZO MINAM (CHIN) TE KAWL NGAM SUNG A TEENNA
Zo (Chin) minamte sia Chindwin ngun le Irrawaddy kipatna pan kipat teang suk a, Irawaddy ngun taw Pathein dong ah teang suk hi. Tua bek dom ngawlin Pegu ngam kuam, Rakhine ngam kuam Magwe ngam kuam theampo ah teang hi. Mikang te hong uk lai in Naga ngam sia Zongam in hong tepte sak a, နယ်ခြားလုံခြုံရေး sia Chin Hill Battalion te in vaipuak na la hi. (Tangkun baal ih ci sia Naga ngam pan ih nga baal ahi hi. Independence ih lak lai in Naga ngam sia Zo ngam taw in kingawm tu navaihawm hi. Ahihang Naga ngam ah a om Shan te lungkim ngawl ahiman in Naga ngam sia Sagaing Division ah kingawm hi.)
Kawl Minam kipatna “Takoong pan” (တကောင်း) kici a, tua Takoong khua ah, a kizang vante sia Zomite van zak veu hi ci in taangthu kan te in na mu hi. (Takoong khua sia Kachin ngam Bamaw khua nai ahi hi)
AD kum 300 lai in Han Len Dynasty (ဟန်လင်းမင်းဆက်၊ ယခု-စစ်ကိုင်းတိုင်း၊ ဝက်လက်မြို့အနီး) van zakte a mu ciangin taangthu kante in Han Len Dynasty sia Chin (Zo) te kumpi hi tu in na um maw hi. Tu dong ma in tua ngam te ah Zo khuamun te na om lai hi.
AD 443 kum ciangin Thazikhittaza (သရေခေတ္တရာ) khua sia Pyu, Kanyan, Thet minam teng kipawlin na sat hi. A khaksang ciangin Pyu minamte sia Kawl suak a, Kanyan minamte sia Rakhine minam suak hi. Thet minam te sia Chin (Zo) suak hi.
Khalkha ngam Lamtuk, Ruavan khua a teang mite sia Thet minamte hi ci in kiciamte a, a kampau sia Sizangte kampau tawh tam mama kibang luilam hi. Khalkha ngam ah Thet minam khua 12 om hi ci hi.
Thazikhittaya kumpite (သရေခေတ္တရာ မင်းဆက်) ih et ciangin ei Ciimnuai Zomite in, ta ih nei ciang, ih pu veu tap hikale, Mindat Zomite, ta anei ciangin atate ii min sia apa veu tap sak hi. Tua hi a, Thazikhittaya kumpite ii amin phua dan sia Mindat Zomite taw kibang luilam hi. Thazikhittaya kumpi masabel sia ပျူစောထီး hi a, a kumpi zom atate sia a muai a bang ahi hi. (ပျူစောထီး-ထီးမင်းယဉ်-ယဉ်မင်းပိုက်-ပိုက်သေဥ် လည်- သေဥ်လည် ကြောင် – ကြောင်ဇူရဇ်) nahi luilam hi. Tua hi a, Thazikhittaza khua a sa lai in Zo te kihel a ci sia man thei tu hi kici hi.
Tu ni dong ma in Thazikhittaza ngam, Magwe Division, Pegu Division le Irrawaddy Division le Rakhaing State ngam sungah Zomi (Salai Chin- မြေပြန့်ချင်း) te a dim ahaa in kiteang lai hi.
2011 kum Hlutaw kitealna ah Magwe Division, Sagaing Division pan le Rakhaing State pan in Chin Parliament Member khat tek kinga hi.
AD 849 kum ciangin Pagan khua na sat a, Pagan Dynasty (ပုဂံမင်းဆက်) hong piang hi. Tua Pagan Dynasty khansuang tung ah “Chin” ci in a ki at laimal, taangthu kante in na mu hi. Tua hi a, “Chin” ei kammal sia Pagan hun sungah kizang zo hi ci sia kihe hi.
Dr. Vum Son ii “Zo History” laibu page 33-34 na ah “Zo” kumpipa in AD 600-900 hun sung Irrawaddy le Chindwin ngun kisitua na mitsung (မြစ်ဆုံ) ah Zo khuapi na sat hi ci hi. Tua hi a, Kawlngam sung mama zongah Zo kumpi om ngei ci sia ih mu thei hi. Tua Zo kumpi sia Sente Nan Chao kumpi in sim a, laltham hi. Tu dong ma in tua mun kiim le pam ah Zo khuamun sia na om lai hi.
Monywa nai Sabuni pan tai 2 na ah Zo te Tual bawlna le Khansuang pi 13 sau sia tu dong ma in om lai hi. Kawlte in Chin Phaza na ci hi.
4. ZO (CHIN) TE II MINAM MIN
Zomi te sia Kawlte in “Chin” hong ci a, Kachinte in “Khang” hong ci hi. (Khang a ci ciangin upa a ci na hi). Shante le Rakhine-te in “Chiang” hong ci a, Kayinte in “Chaw” hong ci hi. (Kayin te ii Chaw hong ci sia Yaw ci taw kinai huai mama luilam hi. Ei Zo te in Yaw te sia Zo minam hi ci in ih ngaisun hi. Ahihang Kawlte in a mate minam in saziah nahel hi)
Sen ngam pan Tibet ngam ah tai in, Tibet ngam panin Kawlngam sung ah a taisuk Mongoliod minam, Tibeto-Burman minam sungah ih kihel hi. Eima le cima “Zo” ih kici na kammal te hikale, Kawlte ih hong nak “Chin” kammal te hikale, a nanam in kiphen ahitazong, tu ni ciang dong hi sia tatak hi, kici thei ngawl lai hi.
“Zo” min a dei te in Zo ih ci sia BC 1027-256 hun lai Sen ngam a uk kumpi “Zhou (Zo) Dynasty” pan in hong pai hi ci nuam hi. “Chin” min a dei te in BC 255-207 hun sung Sen ngam a uk kumpi “Qin (Chin) Dynasty” pan hong pai hi na ci nuam laleu hi.
Sen ngam ah ih om lai thu te a kikan ciangin ei Zo te sia Tibeto Burman minam sung ah kihel sak a, Mongoliod minam te ih hi hi. Kawlngam sung ih thet ciangin ih tenna mun a, a om ngun sia ih min hong tap sak a, “Chindwin” hong ci sak hi ci in ih ciamte tek hi. Pagan Dynasty hun ciangin Pagan khansuang tungah Chin (ချင်) ci kammal sia kimu hi.

