1. LUNMUN TUU KALZANG ZOTNA LE BEALLEI KHUA SATNA
Lunmun tuu Kalzang zotna
Lunmun tuu in ngalte ii hong simh tu he nginge a, Suumniang tuu a son ngawl; zing khat thu a luang 95 a bo ciang, ngalte le Lunmun tuu te kipawl hi ci in, Lunmun tuute mon tu hi ci in Suumniang tuu teng kikum hi. Tua bang a, a kikup ciang, Muipi Hausa Suanh Vum zi Ciin Neam in, tu a Lunmun tuu suam tu mon tu in na vaihawm uh sia phasa ngawl khi hi; Suan Son, Zawm Tun, Za Lian, Kam Son ngawl buang noma pasal a kisim tengma om lai nu hi; khat po thina nei tha tu nu hi ci in tho hi. Tasia ciang Suumniang tuu ii Lunmun tuu a suamtu a mon tu sia tawlnga hi.
Lunmun tuute in Zon Hang le Kip Hau ngamtatna teng kithasungsi, Suumniang tuute ii vaihawm nateng zakusi ahiman in Muipi khua pan tai a, Kalzang zuan hi.
Beallei khua satna
Lunmun tuute Kalzang khua ah kum tawm vei a om zawk ciang in Pu Thuk Kham lampui in Beallei khua sat hi. Beallei khua a sat ciangin Beallei ah mun le ngam nei Suumniang tuu te zong in na pawm in nateang tek hi.
2. SUUMNIANG TUU KHUASAK KHUA ZOTNA
Muipi khua abo zawkciang Kimlai tuu sia Limkhai khua beal in tai hi. Suumniang tuu in Kimlai tuu ii taapteng puato a, Lamnuai taap bitphua kik hi; a nuamtak ma teang kik hi. Hi bang a, Kimlai tuu taapteng Suumniang tuu in a laksak ciang, Kimlai tuu in Mualbeam hausapa Za Pau tuu hi. Za Pau in Kam Lam awng, na kilem nuam le Lamnuai taap na awn in ci in kam vaitha hi. Za Pau kam a zak ciang Lam Mang (126-20, Kam Lam ii upa) in hong thatte that nuam bek-ing, hong mante man nuam bek-ing, kataap awn ngawl tu khi hi ci hi. Ahihang Sukte in, Falam ngal la hen a, hong siim le bangma hun kizo ngawl tu ahiciang ci in Suumniangtuu Khuasak khua zuan hi.
3. ZAMANG TUU MUALBEAM TE II SHIA KAINA LE KHUASAK KHUA A ZOTNA
Zamang te sia Falamte ii Muipi khua a sim lai in Tokzang khua ah teang hi. Muipi khua a bo ciangin Mualbeam hausa pa in shia nasia kai mama ahiman in thuak zo ngawlin Zamang tuu pawl khat Tokzang pan in Khuasak khua ah tai hi.
Hibang a, Zamang tuu pawl khat Khuasak khua ah a tai ciangin Mualbeam Hausapa Za Pau lungkim ngawl a, Thu kikum tu in Tuanlui le Ngatan luikhawm ah kiciam hikale, thuson thei ngawl ahiman in Phunom khua ah thu son tawng ci in tua ni in khaubawk hawm pai hi. Phunom khua ah thu a son tu ciangin Zamang tuu le Mualbeam hong kitel khial le Sizang hong law tu ahiciang in Sizang Khua Upate in paipui hontek hi. Thu a son ciangin Zamang tuu in Mualbeam Hausa pa, shia piak ngawl tu sua hi.
4. PU KAM LAM PHAIPI KHUA SATNA LE ZAMANG TUU TE PHAIPI KHUA KIKHINNA
uumniang tuu Khuasak khua ah ngaltai in tawm vei sung a om zawk ciang in Muipi Hausa Pu Kam Lam, Khuasak khua pan in Phaipi zuan in khua sat in nateang hi.
Pu Kam Lam Phaipi khua a thet ciangin Tokzang a teang Zamang tuu le tate, Mualbeam Hausa Za Pau ii vawt siat nateng a mu, a heak ciangin, Tokzang khua a teang Zamang tuu le tate teng Phaipi khua ah sam in teang sak hi. Zamang tu pawl khat ahile Phaipi khua ah kikhin ngawl in Kamhau ngam saksang ah tai to hi.
(Tokzang khua le a ngam sia tua hun lai in Thuklai Ukpi ngam ahi hi. Myo-ok suam na hangin Ukpi Pu Kam Lam a kimat ciang in Ukpi zaa sia Pu Ngo Khua Thang in seam sak hi. Pu Ngo Khua Thang, Ukpi a sep hun sung in Tokzang khua le ngam sia Vangteh te na pia hi.)
5. MUIPI HAUSA LE MUALBEAM HAUSA KILEMNA VAWT
Hibang a Zamang tuu te tate Tokzang pan in Phaipi khua ah Muipi Hausa Pu Kam Lam ii a khin thu Mualbeam Hausa Pu Za Pau in a zak ciangin Phaipi khua ah pai a, Mualbeam hausapa Pu Za Pau in Kam Lam awng ka shia khua – na khua ah ompui ni hi. Ka shia bawm hong kai khi hi. Nang ii thawsa ci ngawl khi hi. Zamang tuu te ii thawsate nong piak tu hi po zam. Zamang tuu thawsa le Zamang tu matsa ngamsa liang teng peal thei ngawl tu khi hi ci in Pu Kam Lam tungah ngen hi.
Tasia ciang Pu Kam Lam in, Za Pau awng, nangam sungah a ten laiteng nakai le naneak te naneak tu ma hi. Tu ciang keingam sung hong theng zo hi. Mimshia, tangshia, ngamsaliang nang neak tu om nawn bo ci hi.
Za Pau in Kam Lam awng tua nithi a nong ti bulsia, ka tangshia bo ngeingawl tu hi. Ka ngamsa liang bo ngeingawl tu hi he ngawl ni ziam? ci hi.
Pu Kam Lam in, tua na ci a, na nga nuam naksal le Sukte le Sizangte ih kikaa ih kisimh ngei hi. Kikap, kisiim kik tu hi ci hi.
Tua ni in Phaipi khua tangpi in lawi khat ngo in zu beal 3 lup in Pu Kam Lam le Mualbeam hausapa Za Pau lem tuaa hi. Taciang tang shia, ngamsa liang hong ngen nawnngawl tu ni hi ci in kivai tha hi.
Hibang teng thu a om ciang, Kam Lam in, Za Pau hong thin-uk in hile, ih khua hong deang tham peama tu hi ci in Beallei khua a teangte taw vaihawm in Muipi khua saakik tu nasua hi.
Hun khat ciangin Zamang tuu le tate sia Phaipi khua pan in pawl khat Kamhau ngam sung bek dom ngawl in Meitei ngam dongah na theng to hi.
Zamang tuu pawl khat sia Pumva khua sat na ah na kihel a, Pumva khua ah na teang hi. Pawl khat sia Muipi khua ma ah na kikhinkik hi. Tua bek dom ngawl in Dolluang khua sat na zong ah na kihel a, Dolluang ah zong na teang hi.
6. PUMVA KHUA SATNA
Pumva khua a sat ni in, eik nawngpui pumpa babek po na mun ahiman in, a kuan ciang bang vawt tu nu ziam ci in a kidok ciang, pum vat tu ci in zo hi. Tua ahiman in pum vat pan in Pumva khua ci in min hong nga a, tu ni ciang dong Pumva ci in kikip paisuak hi. Pumva khua sia khat vei bek sat a, a kip paisuak paih hingawl in, thum vei bang a kisat zawk ciang tu ni dong kiteang paisuak thei pheang hi.
Khua om na mun
Thuklai khua pan in nitumna sang tai khat bang a khua la na, Suangbum mual nuai ah om hi. Tuipi pan a saanna (Above sea level) 4028 pi sang hi.
A khatvei na Pumva khuasatna
AD 1720 kum Muipi (Thuklai) khua a sa lai in, Muipi (Thuklai) ngam sia, Tuanlui ngaal Tokzang, Aisan ci na ngam teng zongh Muipi (Thuklai) ngam hi a, Muipi a teang teng ii longam veu ahi hi. Aisan longam tho in Muipi pan a kuan ciangin hamsa leih ahiman, Pumva khua sat in teang leang lo kuanna nai tu ci in anuai atengin vaihawm uh a, khua nasat a, nateang uh hi.
1. Pu That Zong (116-18)
2. Pu Khat Lam (126-18)
3. Pu Vung Kim (123-19)
4. Pu Thuk On (120-19)
5. Pu Tuang Khai (146-20)
6. Pu Zong Lam (147azom-20)
7. Pu Sung Zong (144-18)
8. Pu Sung Hang (144-19)
9. Pu Thuan Tun (128-19)
10. Pu Sawn Zong (130-19)
Tuanuam, Kimlai tuu Pu Thuan Tun le Pu Sawn Zong sia a bee a phung in Pumva a, a teen tu awi ngawl in Tokzang, Aisan lothaw tu sia Buanman pan ma in kuan hi.
A khat vei na Pumva khua bona
Pu Khat Lam in Pumva khua ah Hausa seam a, tua laitak Pu Kim Hau ii khul sa Pi Tuang Cingh sia tenpui hi. Tasia ciang, Pu Kim Hau a thin nuam ngawl in khipi khat Pu Khat Lam zi Pi Tuang Cingh piak nopna thin nei hi. Tasia ciang Pu Khat Lam zi Pi Tuang Cingh in, Kim Hau awng, khipi tang khat sangin a manpha zaw ka ngil sungah om zo hi ci hi. Pu Kim Hau in a lee kik zazaan nop ciangin Pu Khat Lam te nupa Muipi (Thuklai) ah cia kik hi. Kim Hau in Pumva khua Hausa seam hi.
Tua hun lai in Buanman Pu Sawn Zong in Tuanlui tung, Kaalzang taw, lo a thaw laitak hi. Pu Kim Hau inn kuun veu tawn in lampi in nei hi. A lo pan nitaak a cia ciangin Pu Kim Hau tuikuang ah tui ne bul hi. Tabang a, a tui neak sia ni khat ni ciang Kim Hau in Pu Sawn Zong in, ih tuikuang tui hong ne nak tu ahiciang, tuikuang ah tui ne sak ngawlin, zu luup sa kikoi hen a, tua zuu a neak laitak in man in ankhum kol bul leang a, kitan sak leang ci in ngaisun hi. Zu beal khat heang in a mailim thang a zuu tui lei sa in koi hi. Pu Sawn Zong nitaak vai cia sia, tuikuang tui ne tu a kithoai ciang, Pu Kim Hau in Pa Zong awng, mailim thang ka zu khul sia na tawp zaw in ci hi. Pu Sawn Zong a lung dam mama a, a zu tawp in a om laitak in Pu Kim Hau in Pa Zong awng nang hong man khi hi ci in an khum kol bul hi. Bang hang ziam ci le, na lo kuan sim in ka tuikuang tui hong neak sak ni hi ci in an khum kol bul ahi hi. Tua nitaak Pu Sawn Zong sia Buanman a khua theng ngawl ahiman in, Buanman khua thing in mei sip de in azan azan in Pu Sawn Zong kan tu in hong kuan hon a, Pumva a thet ciangin Pu Kim Hau ii mat hunlam he pheang hi. Buanman te in Pu Kim Hau awng, bang za taw Pu Sawn Zong hong tan tu khu ziam? a ci ciangin Pu Kim Hau in vok tuk 3 mun 30 taw hong tan tu nu hi ci hi. Buanman khuathing in vok tuk 3 mun 30 taw a zing ciangin tan paih hi.
Tua thu tengzawk khua ngei ngawlin Pumva khua sia Pawi ngal in sim a, khua lui tek zuan in tai tek ahiman in, Pumva khua masa a bo suak hi. Zamang tuu te teng sia khualui zuan ngawl in, Mualbeam khua Muikhua a ci na ah khua sat hi. Tuak pan in Tokzang khua sat hi.
A nii vei Pumva khua satna
Pumva khua sia Pawite (Falam te) in hong sim a, Khua lui tek ah kicia kik hi. 1859 kum in Pawite in Muipi (Thuklai) khua hong sim a, kum 7 sung kilawi hi. 1866 kum in Muipi (Thuklai) khua kizuan kik hikale Mikang kumpi hong khan 1889 ciangin Thuklai khua hong simtham ahiman in Pumva khua ah kitai a, Pumva khua kisat kik hi. Thuklai Hausa Pu Kam Lam ma in Hausapi seam hi.
Pumva khua a 2 veina a kisat ciangin Pumva khua bekah kitcang ngawl in Sheak khua, Phaipi khua, Ngalmual khua le Zo khua te ah kitcang hi. Sheak khua ah Pu Ngo Khaw Thang in Hausa seam hi. Phaipi khua ah Pu Kim Hau in Hausa seam hi. Zo khua ah Pu Vum Lian in Hausa seam hi.
A niveina khuasat lampuite
1. Pu Kam Lam — Suanthuk tuu
2. Pu Lam Mang — Suanthuk tuu
3. Pu Pau Thang — Lenteng tuu
4. Pu Kim Thuam — ”
5. Pu Thang Suan — Zamang tuu
6. Pu En Khup — ”
7. Pu Do Kam — ”
8. Pu Suan Kam — ”
9. Pu Nga Son — Zangkaai tuu
10. Pu Lun Son — Suanthuk tuu
11. Pu Lun Thuam — ”
12. Pu Thang Suang — ”
13. Pu Lam Hang — Zamang tuu
14. Pu Ngo Khaw Thang — Thangngiak tuu
15. Pu Pau Lian — ”
16. Pu Thang Son — Thatmun tuu
17. Pu Hong Thuam — ”
18. Pu On Hang — ”
19. Pu Tuang Thang — ”
20. Pu Hong Tuang — Niangtawng tuu
21. Pu Son Thang — ”
22. Pu Thuam Ngo — Lenteng tuu
Note:- Pu Suan Thuk sia Pu Suam Seal ii tapa hi a, a bee sia Suumseal bee zong kici hi.
A niiveina Pumva khua bona 1892 kum in Sizang (Limkhai kihel ngawl), Sukte le Kamhau ngam lampui le ngallampuite Pumva khua ah kikhawm in Mikangte do kik natu kikum a, 1892 kum October tha ni 9 ni in Myo-uk U Tun Win sia Suangbum mual ah kisuam hi. (Chapte XI na ah a thu kicing in ki at hi) Tua hu in Mikang kumpi in Pumva khua hong simtham, hong hal tham a, Pumva khua bo hi.
A thumvei Pumva khua satna
1922 February 14 ni in a nuai a teng in Pumva khua sat kik hi.
1. Pu Khan Pau — Hausa — SuanThuk
2. Pu Hong Thuam — Tual Phuisam — Thatmun
3. Pu Khup Lam — Tualsongsui — Zamang
4. Pu Khup Khaw Hau — Sa ngilkani — Thangngiak
5. Pu Thuam Tuang — Kongpi mung phut — Lunteng
6. Pu Kham Son — Thatmun
7. Ngul Khai
Pumva sia khua tuam in om hi ka le Kawlngam Independent ngam dong sia Thuklai Ukpi khut nuai in om a, Kawlngam Independent nga ciangin Thuklai le Pumva sia khua Hausa khat ii nuai ah om hi.
Kawlngam Independent ih nga dong Pumva Hausa seamte a nuai a bang hi.
1. Pu Khan Pau — 1922 – 1924
2. Pu Thuam Ngo — 1924 – 1928
3. Pu Khup Khaw Hau — 1928 – 1948
