ဗြိတိသျှတပ်များ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး Sir George S. White ဦးဆောင်ပြီး စီးယင်းချိုင့်ဝှမ်းသို့ ရောက်ရှိလာချိန်တွင် ကျွန်တော့်ဖခင်တွင် အံသွား နှစ်ချောင်း ရှိပါသည်။ ကျွန်တော့်အဖိုး လူမျိုးစုခေါင်းဆောင် (Chief) Thuk Kham ကျွန်တော့် အဖွားနှင့် သူတို့၏သားငယ်ဖြစ်သူ ကျွန်တော့်အဖေတို့သည် ကလေးမြို့မှစတင်၍ ဗြိတိသျှတပ်များ၏ ထိုးစစ်ဆင်မှုကို မခုခံနိုင်သဖြင့် Vang Te ရွာ သို့ ထွက်ပြေးတိမ်းရှောင်ခဲ့ရသည်။ ၁၈၈၉ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၄ ရက်နေ့တွင် စီးယင်းချိုင့်ဝှမ်း၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းကို ဗြိတိသျှတို့ သိမ်းပိုက်ခဲ့သောကြောင့် ကျွန်တော့်ဖခင်က သူ့ကိုယ်သူ ၁၈၈၈ ခုနှစ်တွင် မွေးဖွားသည်ဟု ယုံကြည်ခဲ့သည်။

သူ့တွင် ညီမအများအပြားရှိသော်လည်း အဖိုး လူမျိုးစုခေါင်းဆောင် (Chief) Thuk Kham က သူသည် သူ၏တစ်ဦးတည်းသောသား ဖြစ်ကာ သူ့အရိုက်အရာကို ဆက်ခံမည့်သူ ဖြစ်မည်ဟု ထင်မြင်ယူဆခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ရိုးရာစဉ်လာအရ အဖိုး၏ နောက်ဆုံး နာမည် ဖြင့်အစပြုသော နာမည် ပေးမည့်အစား သီးသန့်အမည်တစ်ခု ပေးခဲ့သည်။ လူမျိုးစုခေါင်းဆောင် (Chief) Thuk Kham က “Mi Za Khup” ဟူသောအမည်ကို ရွေးချယ်ပေးခဲ့သည်။ “Mi” ဆိုသည်မှာ လူ၊ “Za” ဆိုသည်မှာ ရာနှင့်ချီသော၊ “Khup” ဆိုသည်မှာ အုပ်မိုးခြင်း၊ အုပ်စိုးခြင်း၊ အရိပ်ထိုးခြင်း စသည့် အဓိပ္ပာယ်များ ရှိသည်။

ကျွန်တော့်ဖခင်သည် သူ့ခေတ်သူ့ခါက အခြားသူများထက် ခေတ်ရှေ့ပြေးသောအမြင် ရှိသူဖြစ်ပြီး ဗြိတိသျှတို့၏ သိမ်းပိုက်ခံရပြီးနောက် ပညာရေးသည် အဖိုးမဖြတ်နိုင်သော အရာဖြစ်လာမည်ကို ကြိုတင်မြင်ခဲ့သည်။ သူသည် လူမျိုးစုခေါင်းဆောင် (Chief) ၏ အိမ်တော်မှ ထွက်ကာ တောင်ဦးဘုန်းကြီးကျောင်းတွင် ပညာသင်ကြားရန် သွားခဲ့သည်။ နှစ်အနည်းငယ်ကြာ ပညာသင် နေထိုင်ခဲ့ပြီး သူ့အဖိုး ကျန်းမာရေး အလွန်ဆိုးရွားလာသောအခါ အိမ်သို့ပြန်လာရန် ဆင့်ခေါ် ခြင်းခံရသည်။ တောင်ဦးကျောင်းတွင် အနည်းငယ်မျှသော ပညာရေးကိုသာ ရရှိခဲ့သော်လည်း နောင်နှစ်များတွင် သူ့ပညာရေးကို ဆက်လက်တိုးတက်စေရန် အခြေခံဖြစ်ခဲ့သည်။ ရွာသို့ ပြန်ရောက်ပြီး တောင်ယာလုပ်ကိုင်နေစဉ်တွင် ပညာရေးကို ဆက်လက်လေ့လာခဲ့သည်။ သစ်သားပြားပေါ်တွင် စက္ကူတစ်ရွက်ကို ထားပြီး မီးသွေးမှုန့် ဖြူးကာ ကျောက်တံ ဖြင့် စာရေးလေ့ရှိသည်။

၁၉၀၅ ခုနှစ်တွင် တီးတိန်မြို့ရှိ အစိုးရအထက်တန်းကျောင်းအတွက် အလယ်တန်းဆရာနှင့် ကျောင်းစာပို့သူ (Junior Teacher Cum School Messenger) ရာထူး တစ်ခု ကိုအုပ်ချုပ်သူများက ဖန်တီးခဲ့သည်။ ထိုအချိန်တွင် သူသည် တစ်ဦးတည်းသော ပညာတတ်သည့် ချင်းလူမျိုး ဖြစ်ပြီး ထိုရာထူးအတွက် ဖိတ်ခေါ်ခံရကာ လက်ခံခဲ့သည်။ သူသည် ချင်း တောင်အစိုးရ၏ အကြီးဆုံး ချင်းလူမျိုး အရာရှိဖြစ်ခဲ့သည်။ သူ၏မြင့်မြတ်သော မွေးရာပါဂုဏ်နှင့် ခိုင်မာသော စရိုက်လက္ခဏာတို့ကြောင့် သူ့ကိုသိသူတိုင်းက လေးစားကြပြီး အထူးသဖြင့် တီးတိန်ဒေသရှိ လူမျိုးစုခေါင်းဆောင်များ (Chiefs)၊ သက်ကြီးရွယ်အိုများနှင့် အစိုးရအမှုထမ်းများ ဖြစ်လာကြသော သူ၏တပည့်ဟောင်းများက အထူးလေးစား ခဲ့ကြသည်။ သူကလည်း သူတို့၏ လေးစားမှုကို ဘယ်သောအခါမှ မေ့ခဲ့ခြင်းမရှိပါ။ ထို လူမျိုးစုခေါင်းဆောင် ကြီးငယ်များ၏ ဘိုးဘေးများနှင့် ကျွန်တော်တို့၏ ဘိုးဘေးများသည် စစ်ပွဲများတွင် တစ်ဦးကိုတစ်ဦး အကူအညီပေးခဲ့ကြသောကြောင့် သစ္စာရှိသော မိတ်ဆွေများ ဖြစ်ခဲ့ကြသည်။

ဗြိတိသျှတို့၏သိမ်းပိုက်ခံရပြီးနောက်ပိုင်းနှင့် ကျွန်တော့်အဖိုး လူမျိုးစုခေါင်းဆောင် ရာထူးမှ ဖယ်ရှားခံရသည့်အချိန်မှစ၍ သူကြုံတွေ့ခဲ့ရသော ခက်ခဲကြမ်းတမ်းသည့်ဘဝကြောင့် သူသည် ပိုမိုခိုင်မာလာခဲ့ပြီး နောင်တစ်လျှောက်လုံး သူ၏ကြံ့ခိုင်သော စိတ်ဓာတ်ကို ထိန်းသိမ်းနိုင်ခဲ့သည်။

သူသည် အလွန်ထက်မြက်ပြီး ကိုယ်ကာယအားဖြင့်လည်း အလွန်သန်စွမ်းကာ အလွန်ရိုးသားသူဖြစ်သည်။ သာသနာပြုအဖွဲ့နှင့် အစိုးရတို့၏ လခစား ဝန်ထမ်းဖြစ်သော်လည်း သူ၏တော်လှန်ရေးစိတ်ဓာတ်ကို ဘယ်သောအခါမျှ မလျှော့ခဲ့ပေ။

နောက်ပိုင်းတွင် ဗိုလ်မှူးကြီး Burne နှင့် ခရစ်ယာန်မီရှင် ဓမ္မဆရာ Dr. Cope ကဲ့သို့သော ပုဂ္ဂိုလ်ကြီးများ၏ ယုံကြည်မှုကို ရရှိခဲ့သည်။ တီးတိန်ရှိ အလုပ်အမှုဆောင်ငယ်များသည် သူ၏အကြံဉာဏ်ကို အမြဲတမ်းတောင်းခံကြရသည်။ ဒေသခံ လူမျိုးစုခေါင်းဆောင် (Chief) များတို့ သည် သူ့ကိုဆန့်ကျင်ပြောဆိုဝံ့ကြခြင်းမရှိပေ။ အကြောင်းမှာ သူ့ကိုရင်းနှီးစွာသိပြီး သူ၏ရိုးသားမှုကို ယုံကြည်ထားသော အရာရှိများက သူ့အကြောင်းမကောင်းပြောသူများကို မုသားစကားပြောသူများအဖြစ် သတ်မှတ်လိုက်မည်ကို သိထားကြသောကြောင့်ဖြစ်သည်။

ပညာရေးအတွက် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည့်အတွက် ငြိမ်းချမ်းရေးကာလအတွင်း မြန်မာနိုင်ငံဘုရင်ခံမှ ဂုဏ်ပြုလက်မှတ် (Certificate) ချီးမြှင့်ခံရသည့် ချင်းတောင်တန်းဒေသရှိ အစိုးရကျောင်းဆရာများအနက် တစ်ဦးတည်းသောဆရာဖြစ်သည်။ ဗိုလ်မှူး Burne က ကျွန်တော့်အတွက် ရေးသားပေးခဲ့သော ထောက်ခံစာတွင် ကျွန်တော့်ဖခင်သည် “ချင်း တောင်မှ ကျောင်းများတွင် အကောင်းဆုံးဆရာများထဲမှ တစ်ဦးဖြစ်သည်” ဟု ဖော်ပြထားသည်။

သူသည် ကျွန်ုပ်တို့မိသားစု၏ အိမ်ဖြစ်သော နှစ်ထပ်အဆောက်အဦးကို ကိုယ်တိုင်လက်ဖြင့် တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ သစ်သားပြားများနှင့် သစ်လုံးများအားလုံးကို ၁၂ မိုင်ခန့်ဝေးသော လေသာတောင် (Fort White) မှ သူကိုယ်တိုင် ပခုံးပေါ်တင်၍ သယ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ဤအလုပ်ကို သူသည် မနက် ၉ နာရီမတိုင်မီ ခေါ်ဆတ် ကျောင်းသို့ မသွားမီ နေ့စဉ်ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ကျွန်ုပ်ငယ်စဉ်က နေထိုင်ခဲ့သော ယခင်အိမ်သည် ကောက်ရိုးမိုးအိမ်ဖြစ်သော်လည်း ရွာတွင် မြန်မာ ပုံစံဒီဇိုင်းဖြင့် တည်ဆောက်ခဲ့သော ပထမဆုံးအိမ်ဖြစ်ပြီး ရွာတွင် အသန့်ရှင်းဆုံးအိမ်လည်းဖြစ်သည်။

သူသည် ခေါ်ဆတ်ရှိ AB Mission မြန်မာအလယ်တန်းကျောင်းတွင် လခစားဆရာအဖြစ် အလုပ်လုပ်ခဲ့သည်။ ကျွန်ုပ်၏ ဦးလေး ဆရာ Thuam Hang နှင့် ဇနီး Ni Dim Khaw Ting (ကျွန်ုပ်၏ဖခင်ကြီး၏ အစ်မ)၊ ခေါ်ဆတ် မှ ဆရာ Pau Suan နှင့် ဇနီးတို့သည် ချင်းဒေသတွင် ခရစ်ယာန်ဘာသာသို့ ပထမဆုံးကူးပြောင်းလာသူများ ဖြစ်ကြသည်။ ကျွန်ုပ်၏ဖခင်သည် ထိုစုံတွဲနှစ်တွဲပြီးနောက် ခရစ်ယာန်ဘာသာသို့ ပထမဆုံး ကူးပြောင်းသူဖြစ်သည်။ ကျွန်ုပ်မိခင်၏ ဖခင် လိုဖေ လူမျိုးစုခေါင်းဆောင် (Chief) က သူ၏ဘာသာပြောင်းလဲမှုကို ကန့်ကွက်သောကြောင့် ဤအရာကို တော်လှန်ရေး တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ ထိုခေတ်က အထက်တန်းပညာ အရှိဆုံးဖြစ်သော ကျွန်ုပ်၏ဖခင်သည် တီးတိန် (မိုင် ၂၀ အကွာ) သို့မဟုတ် ကျွန်ုပ်တို့ရွာမှ မိုင် တစ်မိုင်ခွဲသာကွာသော ခေါ်ဆတ်တွင် ဆရာအဖြစ် အလုပ်လုပ်ရန် ကြိုက်နှစ်သက်ရာ ကျောင်းကို ရွေးချယ်ခွင့် ရှိခဲ့ပြီး၊ နောက်ပိုင်းတွင် သူသည် ခေါ်ဆတ်ကို ရွေးချယ်ခဲ့သည်။ သူသည် ထုတ်လိုင် နှစ်ခြင်းအသင်းတော်၏ သင်းအုပ် ဓမ္မဆရာအဖြစ် အမှုတော်ဆောင်ခဲ့သည်။ ဤအသင်းတော်ကို ပွန်ဗာ၊ ဗွမ်မန်၊ ထုတ်လိုင်နှင့် လိုဖေရွာများမှ ခရစ်ယာန်များ တက်ရောက်ကြသည်။ အစပိုင်းတွင် သူ့ကို အသင်းအုပ်ဆရာအဖြစ် မခန့်အပ်သေးသော်လည်း ဤကျေးရွာများမှ ခရစ်ယာန်အားလုံး၏ သူပြုစုစောင့်ရှောက် ခဲ့သည်။ သူ့ကို ဖျားနာသူများအတွက် ဆုတောင်းပေးရန်၊ ဈာပနအခမ်းအနားများ၊ အခမ်းအနားများနှင့် အိမ်တွင်းဆုတောင်း အစည်းအဝေးများ ပြုလုပ်ရန် ကျေးရွာများမှ ဖိတ်ခေါ်ခံရသည်။

နောက်ပိုင်းတွင် သူ့ကို လက်တင်ဓမ္မဆရာ (ordained) အဖြစ် ခန့်အပ်ခံရပြီးနောက် လက်ထပ်ခြင်းအခမ်းအနားများ၊ ဗတ္တိဇံခံခြင်းစသည်တို့ကို ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ထိုခေတ်အခါတွင် ခရစ်ယာန်အနည်းငယ်သာရှိပြီး သူသည် ဈာပနအခမ်းအနားများကို တစ်ကိုယ်တည်း ဆောင်ရွက်ခဲ့ရသည်။ ဆိုလိုသည်မှာ သူသည် သမ္မာကျမ်းစာမှ သင်ခန်းစာများကို ဖတ်ကြားပြီး တရားဟောကာ မြန်မာဓမ္မသီချင်းစာအုပ်များမှ သီချင်းများကို တစ်ကိုယ်တည်း သီဆိုပြီး ဆုတောင်းခဲ့သည်။ ဤအရာအားလုံးကို ဈာပနအိမ်ရှိ လူစုတွင် ပြုလုပ်ခဲ့ပြီး ထိုအချိန်က ရှေ့ဆုံးတန်းတွင် ရှိနေသူများမှာ ခရစ်ယာန်မျှပင် မဟုတ်သူများ ဖြစ်ကြသည်။

သူသည် ဖျားနာသူများကို မြင်သောအခါ ဆုတောင်းပေးရုံသာမက လူနာအတွက် သင့်တော်သော ဆေးဝါးများကိုလည်း ညွှန်းပေးခဲ့သည်။ ဤအတွက် သူသည် အိမ်သုံးဆေးဝါးများအတွက် ကက်တလောက်များကို လမ်းညွှန်အဖြစ် အသုံးပြုခဲ့သည်။ သူသည် ဇီဝက၊ ဆေးတိုက်ကြီး (မြန်အောင်)၊ Dey Brothers(မန္တလေး)၊ Curtis Company (မန္တလေး)၊ လက်ဝါးတံဆိပ်မြန်မာသမားတော် (မန္တလေး)၊ E.M. de Souza & Co. (ရန်ကုန်) ကဲ့သို့ ကျော်ကြားသည့် ဆေးကုမ္ပဏီ များ၏ တရားဝင်ကိုယ်စားလှယ်ဖြစ်လာခဲ့သည်။

သူသည် Tawlbawk Za (လည်ပင်းကြီးရောဂါပျောက်ဆေး) ၏ တစ်ဦးတည်းပိုင်ရှင်ဖြစ်သည်။ ဤဆေးညွှန်းကို Dr. J. Herbert Cope က ပေးခဲ့သည်။ သူသည် ကျွန်ုပ်အား သူ၏ဆက်ခံသူဖြစ်လာပါက အသုံးပြုနိုင်ရန် ဖော်မြူလာကိုလည်း ပြောပြခဲ့သည်။ ၎င်းမှာ Ammonium Sulphate, Methylated Spirit, နှင့် Camphor တို့ကို ရောစပ်ထားခြင်းဖြစ်သည်။ အခြားလူကြိုက်များသောဆေးများမှာ Chlorodyne, Aspirin, Quinine, Magnesia Sulphate, Castor Oil, Worm Pills, Cough Mixture တို့ဖြစ်ပြီး ဝမ်းလျှောရောဂါဖြစ်ပွားမှုများစွာကို Chlorodyne အသုံးပြု၍ သူကုသခဲ့သည်။

သူသည် ပထမဆုံး ပညာတတ်ချင်း ဖြစ်ခဲ့ရုံသာမက ပထမဆုံး ချင်းလူမျိုး လက်ဖက်စိုက်ပျိုးသူလည်းဖြစ်ပြီး ကော်ဖီစိုက်ပျိုးသူများတွင် ဒုတိယမြောက်ဖြစ်သော်လည်း စီးပွားဖြစ်အကြီးစားစိုက်ခင်းများကို ပထမဆုံး စတင်ခဲ့သူဖြစ်သည်။ ဗိုလ်မှူး Burne ကိုယ်တိုင် ကျွန်ုပ်တို့၏ဥယျာဉ်မှ ကော်ဖီပျိုးပင်များကို ဖလမ်းနှင့် ဟားခါးဒေသများသို့ ဖြန့်ဖြူးရန် အရောင်းအဝယ် စီစဉ်ပေးခဲ့သည်။

သူ၏ပြည်သူ့ဝန်ဆောင်မှုများနှင့် တော်လှန်ရေးစိတ်ဓာတ်ကို ဒေသခံအကြီးတန်းအုပ်ချုပ်ရေးမှူးအားလုံးက အသိအမှတ် ပြုခဲ့ကြပြီး သူ၏ပွင့်လင်းရဲရင့်သော စရိုက်လက္ခဏာကို အမြဲလေးစားခဲ့ကြသည်။ စစ်ကာလများအတွင်း သူသည် အချို့သောအခါများတွင် ထုတ်လိုင်လူမျိုးစုဒေသ၏ အရာခံကျေးရွာသူကြီးအဖြစ် တာဝန်ယူခဲ့ဖူးသည်။

ကျွန်ုပ်၏ဖခင်သည် မိမိကိုယ်ကိုယ်သာ ယုံကြည်သူဖြစ်သည်။ သူကိုယ်တိုင်လုပ်နိုင်သည့်အရာတခုခုကို အခြားသူတစ်ဦးအား အကူအညီ တောင်းဆိုသည်ကို ကျွန်ုပ်တစ်ခါမျှ မမြင်ဖူးပါ။ သူ၏သားသမီးများအနက် တစ်ဦးဦးက မိမိကိုယ်တိုင် လုပ်နိုင်တတ်နိုင်မည်ဆိုလျှင် အခြားတစ်ဦးအား အကူအညီ တောင်းခြင်းကို လုံးဝမကြိုက်မနှစ်သက်ပါ။

ကျွန်ုပ်တို့၏ အိမ်ကို သူကိုယ်တိုင်ဆောက်လုပ်ခဲ့သည်။ အိမ်ဆောက်ရန် လိုအပ်သော သစ်သား၊ ပျဥ်ပြားများ အားလုံးကို သူကိုယ်တိုင်သယ်ဆောင်ခဲ့သည်။ အခြားသူများကို ငှားရမ်း၍ သယ်ခိုင်းရန် သူမလုပ်ခဲ့ပါ။ တစ်ဖက်တွင် ထိုခေတ်က ငွေကြေးများများစားစား မရှိသလို၊ စီးယင်းချိုင့်ဝှမ်းတွင် အလုပ်သမားငှားရမ်းရန် ရှားပါးပြီး အလုပ်သမားရှာခြင်းသည် သူ့အတွက် ဒုက္ခဖြစ်စေသည်။ ကိုယ်တိုင်လုပ်နိုင်စွမ်းမရှိသူများကို သူမထောက်ထားခဲ့ပါ။ အခြားသူများထံ တစ်စုံတစ်ရာ တောင်းဆိုရခြင်းကို သူမုန်းတီးခဲ့သည်။ အခြားသူများအတွက် မရှိသောပစ္စည်းများ ဝယ်ယူရန် လိုအပ်သည့်အခါမှလွဲ၍ အကူအညီတောင်း ခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်ခဲ့သည်။ သူသည် အရာရာကို ကိုယ်တိုင်လေ့လာ သင်ယူခဲ့သည်။ မည်သည့်ဝေဖန်မှုကိုမျှ သူမနှစ်သက်သလို၊ အသိဉာဏ်မရှိသူများကိုလည်း သည်းမခံနိုင်ခဲ့ပါ။

သူ၏သားသမီးများအတွက် အဝတ်အစားများ ချုပ်လုပ်ပေးလေ့ရှိသည်။ ကျွန်ုပ်တို့ နေထိုင်ရာ ပတ်ဝန်းကျင်တွင် Singer အပ်ချုပ်စက်ကို ပိုင်ဆိုင်သည့် ပထမဆုံးသူဖြစ်သည်။ အပ်ချုပ်ပညာကို သူကိုယ်တိုင်လေ့လာသင်ယူခဲ့သည်။ တီးတိန်ကျောင်းတွင် အလယ်တန်းဆရာအဖြစ် အလုပ်လုပ်စဉ်က တီးတိန်မြို့ရှိ အိန္ဒိယအဝတ်ချုပ်သမားများထံမှ ယောက်ျားနှင့် ယောက်ျားလေးများအတွက် အဆင်သင့်ချုပ်ထားသော အဝတ်စနမူနာများကို ရရှိခဲ့သည်။ အဝတ်အစားဖြစ်စေ၊ အသုံးအဆောင်ပစ္စည်းဖြစ်စေ အရည်အသွေးအကောင်းဆုံးကိုသာ ဝယ်ယူလေ့ရှိသည်။ ရေရှည်တွင် ကောင်းကျိုးရှိမည်ဟု သူယုံကြည်သောကြောင့်ဖြစ်သည်။

သူသည် တီးတိန်ဘောလုံးအသင်း၏ လက်ရွေးစင် တစ်ဦးဖြစ်ခဲ့ပြီး နောက်တန်း (full back) သို့မဟုတ် ရှေ့တန်း အတောင်ပံ (wing) အဖြစ် ကစားလေ့ရှိသည်။ “တိုက်ရိုက်ဖောက်ဝင်” ကစားနည်းကို ယုံကြည်သူဖြစ်ပြီး ကိုယ်တိုင်ဂိုးတစ်ခုနှစ်ခု ထည့်ရန် ကြိုးစားလေ့ရှိသည်။ သူသည် အလျှင်အမြန်ပြေးနိုင်သူဖြစ်သော်လည်း အမြင့်ခုန်ရာတွင် သူ၏ဦးလေး Hau Vum ကို မယှဉ်နိုင်ကြောင်း ဝန်ခံခဲ့သည်။

သူ၏ ဓမ္မဟောင်းကျမ်းဟောပြောချက်များသည် အလွန်ကောင်းမွန်သည်ဟု သတ်မှတ်ခံရသည်။ နှစ်စဉ်ကျင်းပသော ခရစ်ယာန်ညီလာခံများတွင် ဟောပြောသူများစာရင်းတွင် သူ၏အမည်မှာ ပုံမှန်ပါဝင်လေ့ရှိသည်။ သူသည် မြန်မာဘာသာဖြင့် သမ္မာကျမ်းစာ၏ အညွှန်းစာအုပ် (Concordance) ကို ကိုယ်တိုင်ရေးသားခဲ့သည်။ ထိုစဉ်က မြန်မာဘာသာဖြင့် ထိုကဲ့သို့သော စာအုပ်မရှိခဲ့ပေ။

သူသည် ဘာသာစကားများကို လေ့လာရန် အထူးစိတ်ဝင်စားသူဖြစ်သည်။ ဟိန္ဒူစတာနီ၊ အင်္ဂလိပ်ဘာသာနှင့် မြန်မာဘာသာတို့ကို လေ့လာခဲ့ပြီး မြန်မာဘာသာမှာ နှစ်နှစ်တက်ရောက်ပြီးနောက် သူလေ့လာခဲ့သော တစ်ခုတည်းသောဘာသာစကားဖြစ်သည်။ ငါးဆယ်ကျော်အရွယ်တွင် မြန်မာစာ လက်ရေးတိုကို လေ့လာခဲ့သည်။ သူ၏လက်ရေးကို ပိုမိုကောင်းမွန်စေလိုပြီး မြန်မာနှင့် ရိုမန်အက္ခရာနှစ်မျိုးလုံးတွင် အောင်မြင်စွာ တိုးတက်အောင် လုပ်ဆောင်နိုင်ခဲ့သည်။ ဝါးချောင်းအကူအညီမပါဘဲ လက်ဖြင့်သာ မြန်မာခေါင်းပေါင်းကို ပြုလုပ်နိုင်စွမ်းရှိသည်။ ဦးနုနှင့် ဒေါက်တာမောင်မောင်တို့ကဲ့သို့ အထင်ကရ မြန်မာပညာရှင်များနှင့် ရှည်လျားစွာ စကားပြောဆိုခွင့်ရ ခဲ့ပြီး သူ၏မြန်မာစာပညာကို ချီးကျူးခံ ခဲ့ရသည်။

သူသည် ချင်းလူမျိုးထဲမှ အဦးဆုံးသော ပညာတတ် တစ်ယောက်ဖြစ်ခဲ့သည်။ ဆဋ္ဌမတန်းအောင်မြင်ကာ ခေါ်ဆတ် A.B.M. အလယ်တန်းကျောင်း၏ ကျောင်းအုပ်ဖြစ်လာခဲ့ပြီး ဆဋ္ဌမတန်းကို ကိုယ်တိုင်သင်ကြားပေးခဲ့သည်။ ထိုစဉ်က ဒေသခံ ပညာရေးဌာနမှ ဤသည်ကို အံ့ဩဖွယ်အောင်မြင်မှုတစ်ခုအဖြစ် မှတ်ယူခဲ့ကြသည်။

သူသည် ရွာလေးရွာ၏ ခရစ်ယာန်များကို တာဝန်ယူ ကြည့်ရှုစောင့်ရှောက်ခဲ့သည်။ ထုတ်လိုင်၊ ဗွမ်မန်၊ ပွန်ဗာနှင့် လိုဖေ ကျေးရွာတို့ဖြစ်သည်။ ခေါ်ဆတ်ကျောင်းမှ တစ်မိုင်ခွဲအကွာရှိ ကျေးရွာသို့ လမ်းလျှောက်ပြန်ရောက်သည်နှင့် မီးအိမ် တစ်လုံးကို ကိုင်ပြီး ထိုရွာ လေးရွာရှိ ဖျားနာသူများထံ သွားရောက်လေ့ရှိသည်။ သမ္မာကျမ်းစာ၊ ဓမ္မသီချင်းစာအုပ်နှင့် ဆေးဝါးများကို အမြဲဆောင်ယူသွားလေ့ရှိသည်။ တစ်ရွာတည်းရှိ တစ်အိမ်နှစ်အိမ်မှ သူ့အား ဆုတောင်းပေးရန် တောင်းဆိုလေ့ရှိပြီး များသောအားဖြင့် ရွာမှ မိတ်ဆွေတစ်ယောက်နှစ်ယောက်ကိုအဖော်အဖြစ် ခေါ်သွားကာ သွားရောက်သည့်ကျေးရွာရှိ ခရစ်ယာန် ယုံကြည်သူ အနည်းငယ်နှင့် ပေါင်းကာ ဝတ်ပြုခြင်း ခွန်အားပေးခြင်း ပြုလုပ်လေ့ရှိသည်။ ဤအလေ့အထမှာ ညနေခင်းနှင့် ညအချိန်တိုင်းလိုလို ဆက်တိုက်ဖြစ်နေခဲ့သည်။

သူ၏ အဓိကအလုပ်မှာ ဓမ္မဆရာနှင့် ကျောင်းအုပ်ဆရာကြီးဖြစ်သော်လည်း လူမျိုး၏ အခြေခံနိုင်ငံရေးအကျိုးစီးပွားကို ဘယ်သောအခါမှ မေ့လျော့ခဲ့ခြင်းမရှိပါ။ ဥပမာအားဖြင့် ချင်းတောင်တန်းဒေသတွင် မြန်မာစာသင်ကြားမှုကို ဖျက်သိမ်းမည့်အချိန်တွင် မြန်မာစာပညာရေး၏ အကျိုးကျေးဇူးများကို သူသိရှိထားသည့်အတိုင်း သူ၏သဘောထားကို ထုတ်ဖော်ပြောဆိုခဲ့သည်။ ဒုတိယကော်မရှင်နာ ဗိုလ်မှူး Burne နှင့် ကျောင်းအုပ်ကြီး Rev. J. H. Cope တို့ထံ မြန်မာစာကို မဖျက်သိမ်းရန် သူ၏ကိုယ်ပိုင်အမည်ဖြင့် အယူခံဝင်ခဲ့သည်။ ၎င်းမှာ အစိုးရ၏ ခွဲခြားဆက်ဆံသည့် အုပ်ချုပ်ရေး မူဝါဒကြောင့်သာဖြစ်ကြောင်း သဘောပေါက်သော်လည်း ပညာတတ်တစ်ဦးအနေဖြင့် မြန်မာစာ သင်ကြားမှု ဖျက်သိမ်းခြင်းသည် ချင်းလူမျိုးတို့၏ တိုးတက်ရေးအတွက် မှားယွင်းပြီး နစ်နာစေမည်ဟု အယူခံဝင်ကာ ဆက်လက်တင်ပြခဲ့သည်။ သူတို့ကို လေးစားသော်လည်း မြန်မာစာဖျက်သိမ်းမှုအတွက် ချင်းလူမျိုးတို့က သူတို့ကို ခွင့်လွှတ်နိုင်မဟုတ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။

သူသည် အခြားသူများထံမှ ငွေကြေး သို့မဟုတ် ပစ္စည်းများ ငှားရမ်းခြင်းကို လုံးဝမပြုလုပ်ပါ။ ‘မိမိတွင် မရှိသောအရာကို မရှိဘဲနေတတ်ရမည် ဟူသော သူ၏မူဝါဒကြောင့်ဖြစ်သည်။ ချင်းတောင်တန်းဒေသတွင် အလုပ်သမားငှားရန် ရှားပါးသည်။ အလုပ်သမားတစ်ဦးကို ငှားရမ်းလိုလျှင် သူ့ထံအကူအညီတောင်းသည်နှင့် အတူတူပင်ဖြစ်သည်။ ကျွန်ုပ်၏ဖခင်သည် အခြားသူများ ငှားရမ်းလုပ်ကိုင်လေ့ရှိသော အလုပ်များကို ကိုယ်တိုင်လုပ်ရန် ပိုနှစ်သက်သည်။ သူသည် မိမိကိုယ်ကို ယုံကြည်သူဖြစ်ပြီး အခြားသူများကို အနည်းငယ်သာ ယုံကြည်သည်။ တစ်စုံတစ်ဦးက သူ့အား တစ်ကြိမ်လှည်ဖြားပါက ထိုအဖြစ်ကို ဘယ်သောအခါမှ မေ့မည်မဟုတ်ပါ။

သူသည် ယုံကြည်လေးစားသူများထံမှ သင်ယူလေ့ရှိသော်လည်း ဉာဏ်ကောင်းသည်ဟု သိရှိထားသော်လည်း မလေးစားသူ၏စကားကို နားမထောင်ပါ။ သူသည် သူကိုယ်တိုင် လက်သမားဆရာဖြစ်သည်။ သံမဏိပြားများမှလွဲ၍ သစ်သားပြားနှင့် သစ်လုံးများအားလုံးကို သယ်ဆောင်ပြီးနောက် အိမ်ကို ကိုယ်တိုင်တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ လှေကားတစ်ခုပြုလုပ်ရန် လက်သမားတစ်ဦးကို နှစ်ရက်ကြာ ငှားရမ်းခဲ့သည်။ ပြူတင်းပေါက်များအတွက် သံချောင်းများကိုပင် သူကိုယ်တိုင် သယ်ဆောင်ခဲ့သည်။

ပြင်သစ်နိုင်ငံ ပါရီ မြို့တွင် နေထိုင်စဥ် ၁၉၅၈ ခုနှစ်တွင် ပါရီမှ သူအပြင်းအထန် မနာမကျန်းဖြစ်ကြောင်း ကြားသိရသည်။ ကျွန်ုပ်က အလုပ်မလုပ်ဘဲ အနားယူရန် စာရေးခဲ့သည်။ သူက နာလန်ထူလာပြီဖြစ်ကြောင်း ပြန်စာရေးခဲ့သည်။ ဂျကာတာ ရောက်ပြီးနောက် သူ့ကိုသွားတွေ့ဖို့ ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။ အိမ်ပြန်မည့်ရက်မတိုင်မီ တစ်လအလိုတွင် ၁၉၆၀ မတ်လ၌ ကျွန်ုပ်၏ညီမဝမ်းကွဲထံမှ ဖခင်အပြင်းအထန် ဖျားနေကြောင်း စာရခဲ့သည်။

ကျွန်ုပ်၏ဇနီး၊ သမီး Sally နှင့် အငယ်ဆုံးသား Tony တို့နှင့်အတူ ဖခင်ကိုတွေ့ရန် အိမ်ပြန်ခဲ့သည်။ သူ့ခန္ဓာကိုယ်၏ နုနယ်သောအစိတ်အပိုင်းဖြစ်သည့် အသည်းကို ရောဂါကူးစက်ခံရသည်။ သူ၏အိုမင်းနေသော ခန္ဓာကိုယ်အတွက် သူအလွန်အမင်းအားစိုက်ခဲ့ဟန်ရှိသည်။ သူ၏ဦးနှောက်နှင့် နှလုံးသားမှာ အရင်ကဲ့သို့ပင် နုနယ်တက်ကြွနေသော်လည်း ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာခန္ဓာကိုယ်မှာ နှလုံးသား၏ဆန္ဒများကို ခံနိုင်ရည် ရှိဟန်မတူတော့ပေ။ သူသည် သူ၏နေထိုင်မှုပုံစံကို ဘယ်သောအခါမှ ပြောင်းလဲမည်မဟုတ်ပါ။ သူသည် ရဲရင့်ခိုင်မာသော လူတစ်ဦးဖြစ်သည်။

သောင်းနိုး (Thawngno)
April 30, 2025

မှတ်ချက်။ ။ Rev. Mi Za Khup ၏ သား Dr. Vum Kho Hau (သံအမတ်ဟောင်း) ရေးသော “Profile of A Burma Frontier Man” စာအုပ် စာမျက်နှာ ၁၄၄ တွင်ပါရှိသော “SAYA ZA KHUP, My father” ကို ပြန်ဆိုထားခြင်းဖြစ်ပါသည်။