Carey le Tuck ii hong son Sizang taangthu

General Faunce le Major Raikes Zo ngam la tu hong pai ciang Sizang sung khua om teng ahi, anuai ateng kum 2 sung sim tham in la hi.

  1. Sakhi liang le Limkhai mi
  2. Pumva, Shark (Sak??) le Yo (Zo??) ah teang Thuklai mi
  3. Voklak le Narlpi (Ngalpi??) ah teang Buanman mi
  4. Khuasak, Nashwin (??) Thangnuai, Laibon (Laibung??), Pimpi le Montok (Mawngtawk??) ah a teang Thuantak suan Sizang te
  5. Yon (Zung??), Phunom, le Kholai (Khualai??) ah teang Sukte le innkuan tatuam

Sizang ngunngaal langdona a pianma hiat hun in Sizang te sia khua lian 5 ah kilom in teang uh hi. Limkhai innkuan teng Sakhiliang ah teang aa, Buanman mi teng Voklak khua ah teang uh hi. Thuklai mi te Muitom ah teang uh aa, Thuantak suan le paal te Khuasak le, Lophei khua te ah teang uh hi.

Thuantak (Sizang) innkuan sia Ngengu ii suan le paal te hi aa, Limkhai, Thuklai le Buanman sia Ngengu ii nau nobel Vanglok ii suan le paal te ahi hi. Tua ahikom, Sizang sung bupi sia innkuan khat ki ci thei hi. Mikang te tum hun in amate sia khenpi 4 in na ki khen aa, Limkhai, Buanman, Thuklai le Tuantak (Sizang) te hi aa, amate Ukpi tek nei uh aa, kuama tung zaw, nuai zaw, aki uk ci bang om ngawl uh hi. Mikang te in a Ukpi tetek amate tek ii Ukpi in tepte sak hi.

Thuantak Ukpi No-man (Ngo Mang) hun Sizang taangthu
Ngo Mang Ukpi a suakma Sizang taangthu sia a zaaknophuai tatak thu bangma om ngawl hi. Mimal tawm mama lai ahikom, kiim le paam minam dangte bangma a nawngkai sak zo tu hi ngawl lai hi. Ahihang Ngo Mang Ukpi hong sua zawk ciang Lusei te taw ngaal hong kisim uh hi. 1857 kum Manipur ngaalkap te taw ngaal kisim aa, Taishons (Taishun) te taw 6 vei sang atawm zaw ngawl ngaal kisim uh hi. Taishons te taw akisim khakbel 3 vei sung, Taishons le Kawlte kipawl in Sizang taw a kisim uh ahi hi. Khatvei lai, Sizangte amate le amate kikhen aa, Ukpi Ngo Mang in Taishons, Kawl, Sukte le Limkhai teng a kipawl ngaal a sim ngei hi.

Taishons ngaal
Somman ii khua saat na Lophei ah Khuasak Thuantak te peam aa, tuak pan Tashon ngaal kipan hi. Ukpi Lua Twam na Yahau te tung pan thau khat lei aa, a man pia ngawl hi. Yahau te lungkim ngawl ahikom thu ki sua aa, Lophei te in sal khat pia in leau kik hi. Ahihang Yahau te lungkim thei ngawl aa Sizang te sim in Falam khut nuai koi tu hong kipan hi. Mihing tam mama taw Lophei sim tu kuan aa, Lophei uumci hi. Lophei khua mi theampo thatlum siat aa, mihing 14 man ahibale, thatlum hi. Hi 14 teng sia Falam cia pui aa, khua tatuam ah sal tu in hawm hi pai sak hi. Tua 14 sungah Lua Twam zong khat kihel hi. Ama na a zi suatak natu sum taw tan ahikom, 14 teng sungpan a zi bekma hong heak kik hi ci in ki ciamte hi. Hi ngaal hu Lophei khua ki sumitcip a, a nungta tawm teng Khuasak khua zuan hi. Sizang te Falam ukpi khut nuai theng hi.

Taishons le Kawl ngaal
Sizang te ii ngaal simkik sia Kawlzaang ah khui ngukna pan hong kipan hi. Kawl te in Sizang mi pawl khat Kawlzaangah zol in pai sak aa, thatlum hi. Kawl te ii teptena bang ahile, Sawbua Maung Chin Di ii vaihawmna taw Sizang mi 10 theam in thatlum aa, 1856 kum ahibale, 1215 Kawl kum sung hi ci hi. Sizang te zong mihing 10 kithalupsak ahikom phulam kik aa, Kawlzaang Ngawn khua khat sim aa, Ngawn te mihing thum sal in cia pui hi. A sal mat te sia Ngawn te hi aa, Sizang sia Falam ukpi nuai om ahikom, Taishons te na a sal mat 3 teng suatak sak kik natu ngen hikale, Sizang te in nial hi. Tasia ciang, Kawl Sawbua (Mauang Chin Di) le Taishons te kipawl in Khuasak khua sim tu vaihawm hi. Taishons te sungah Yahau, Kwanli le Hualngo te kipawl in aki ngawm ahi hi. Khuazin hun zaan khat Khuasak khua umcii vaden aa, Ziingsang unau memak hun ciang thakhatthu tum in simcip hi. Sizang mi 150 bang thatlum in man hi. Amat teng ciapui aa, inn te mei taw haal hi. Ni 3 zawk ciang Kawl te zong hong theng aa, khua buppi ki haal tham siatsa in mu uh hi. Taishons te ii suksiat mong tengpo om lai bek ahikom, ki lungkim sak in Kawlzaang ah cia suk kik uh hi.

Taishons te taw kilem ngawlna dang pawl khat
Khuasak khua a lalcip ciang, Thuantak te Muitom ah hong tai uh aa, Thuklai te taw teang khawm uh hi. Khua lian mama khat hong suak aa, ngaalte akuakua hong pai zong a nang zo tu in amate le amate kimuangza dong hong suak hi. Tua ahikom Falam ukpi te pheangse (tax) pia nuam nawn ngawl bek dom ngawl, Tashon te khua pawl khat ahi, Kowtan, Paiya, Lonhaw le Shimyaul ci te sim in sila tam mama man kik hi. Bwelkwa (Bual Khua) le Shinshi khua te zong sim ahihang la zo ngawl in kile kik hi. Ahihang hi khua 2 zong Sizang ukpi te khutnuai theng kik vave hi. Taishons te zong Sizang te tungtaang a ngaisutna uh nawngkai sa mama ahikom, a thangsang (southern) ngaal sim in a ngam a kakeak tawlnga zaw in Sizang te sim natu, Zahau le Hualngo sung pan ngaalkap a khop theiza tawm hi. Tuazawk ciang Muitom (Thuklai) sim tu in hong kuan uh hi. Ahihang, Sizang te nasia tatak kinging khol in, Falam ngaalkap te a thetma lamkaal pan pang in sim (ambush) masa pai hi. Falam ngaalkap lampui, ukpi Lyin Boi (Lian Bawi), ngaalhang Bo Sonpek ii pano/ palai (uncle), thi pai aa, lo pawl khat bekma susia man in kile kik uh hi.

Falam Taishons ngaalkap te a khuatek cia kik hi. Falam ukpipa in Kawlzaang Sawbua te ngaal ko in Taishons le Kawl ngaalkap te kipawl in Muitom sim tu in kuan laleo hi. Zingsang khua vaakma Muitom khua tum in simcip aa, mihing 95 man in cia pui hi. Kawl te zong in hi Muitom ngaal thu ciamte hi, ahihang Sizang te tepte za a thi tam ngawl ci hi. Kawl te teptena bang ahile Muitom sim na Kawl ngaalkap 400 kihel aa, 1859 kum ahibale, 1220 Kawl kum hi, ci hi. Tuazawk ciang Sizang te Falam ukpi nuai theng kik aa, kum 3 sim pheangse pia hi. Tuazawk ciang Ngo Mang in Khuasak khua saat kik aa, Thuantak innkuan teang kik hi.—>Next Page

Leave a Reply