Kawlzaang ki thalupna
Thuklai te in Muitom pua in khua saat kik hi. Tasia hun laitak, Mwelnwum (Mual Nuam) khua sia khua no khat hi inn 40 bang om aa, Tuantak te teang hi. Mual Nuam sia Nansoungpu le Ateywa (Kalewa??) khua te ii nitumna sangah om hi. Mual Nuam khua teang Sizang mi te in Kawlzaang pan loai veu ngu thei ci in minthang hi. Kawl te in Mual Nuam khua sim in sucip nuam ahikom, Tashon te taw kipawl in leilot thu taw Mual Nuam khua te theam in nian (bad planning) vawt hi. Pasal tha haat tingteng 37 Kawlzaang ah thu kikup pui tu sam in pai sak hi. Zu le sa taw vaak phitphet in zu a kham siat zawk ciang avekpi naam taw that lum siat hi. Tuazawk ciang Kawl le Taishons ngaalkap te Mual Nuam sim in kuan aa, mihing150 bang thatlum in man hi. Mual Nuam khua sumitcip aa, a nungta lai teng Khuasak ah tai hi.

Aung Paw ahibale, Hang Kip ci min 2 nei khat in, Mual Nuam ngaal sung a mu thak, a thuak thak teng son kik thei hi. Ama sia a suapuipa taw Mual Nuam ah teang tanga khat hi. Kawl te in, Khuami pasalno pawlkhat taw Taishons te piak thuak uh hi. Aung Paw sia Falam dong kipaipui aa, Falam khua ah kum khat sal in kikoi hi. Kum khat zawk ciang zuak thuak laleou aa, Maung Kyaw Nya na lei hi, Maung Kyaw Nya sia Sihaung khua hausapa ii suapuipa hi. Maung Kyaw Nya na Aung Paw sia ama ta bang in hoitak koi in phung-gyi saang ah lai sin sak hi. Phung-gyi puan sil in lai sin hi. Phung-gyi saang pan a saang man zawk ciang, Indin khua hausa pa Maung Aung Gaung taw lawm kitu ahikom, Indin hausapa na, ananam in nawngkai sak hi. Khaakbel ciang, Aung Paw mual tung zuan in tai aa, Indin hausapa na a numei kitu pui sia nga hi. Aung Paw Khuasak theng aa, tawmvei zawk ciang, a pawl a lawm pawlkhat taw, phulam in Indin khua sim hi. Ahihang Indin khuabup susia zo ngawl hi. Ahihang, tawlnga ngawl in sim kik tawntung ahikom, Indin khua le Kawl te ii thuaklaak mama ngaal khat in kiciamte hi. 1888, 1889, 1890 kum le 1892 kum teng ah Kawl te sim in kuan suk aa, tuazawk ciang sia a kum hong tam ahikom kipankik zo nawn ngawl hi.

Tual ngaal (Civil war)
Sizang sung ngaal om kik khat sia, tual ngaal hi aa, thau taw buaina pan kipan hi. Lophei khuami Hankim (Hang Kim) na thau khat bosua aa, Lophei khuapui Hangtum na nguksak hi tu in muanmawk thuak ahikom, Buanman ah tai in bu hi. Hi buaina sungah Thuklai te in Khuasak Thuantak te sang pang aa, Limkhai te in Buanman sang pan pang hi. (Heaktu: Carey & Tuck na Lophei te son ngawl ahihang, Khuasak le Lophei sia akibang in tuat hi tu ka um hi.) Thuklai le Khuasak kipawl aa, Buanman le Limkhai kipawl in kisim hi. A lo uh kisuksiatsak hi. Limkhai le Buanman te in Sukte te tungah hu ngen ngaal ko aa, Sukte te in Taishons te tungah ngaal ko sawn hi. Taishons te in Kawlzaang Kawl te tungah ngaal ko sasawn lai hi. Tua ahikom, Buanman, Limkhai, Sukte, Taishons le Kawl te langkhat, Thuklai le, Khuasak ukpi Ngo Mang te langkhat ngaal hong kisim hi.

Sizang te na khua sungpan ni 2 le zaan khat nasia tatak in ngaal nang in do kik hi. Ni 2 zawk ciang Kawl ngaalkap te pawl khat khua umna daal susia in khua sung naw tum ngawp aa inn 6 mei taw haal thei hi. Ahihang Tuantak le Thuklai te na Kawl ngaalkap te sim in khua pua ah hawlkhia kik ahikom, tai kik siat hi. Nitaak khuaziin dong kisim uh aa, Tua zawk ciang tawlnga uh hi. Kawl ngaalkap te Falam ngam tawn in Kawlzaang ciasuk kik uh hi. Ni 3 zawk ciang, Kawl ngaalkap te hut u le,neak tu an puak tu in kawl te tam mama Thaangmual tawn in theng laleao hi. Amate in Kawl ngaalkap te Falam tawn in heak suk kik zo ahi hunlam he ngawl in hong theng ahi uh hi. Thuantak le Thuklai te in amate sim in, mihing 12 thatlum, thau 5 laak sak aa, a puak taang le ngui an teng laak sak siat hi. A suakta lai teng Kawlzaang ah tai suk siat hi. Kawl te ii teptena ah, mihing 75 ngaal sim te an puak tu ki paisak aa, 53 bekma hong ciakik ci hi.

Sakhiliang (Limkhai) Ukpi Manglun

Sizang tual ngaal taw kisai Kawl te ii teptena
Hi Sizang tual ngaal sia 1867 kum (Kawl kum 1228) ah piang hi. Taishons te in Sizang te sim tu in ngaal hong ko ahikom, Kale Sawbua Maung Yit na, Khuasak khua sim tu in a ngaalkap ngaalkap 800 lampui in kuanto hi. Taishons ngaalkap te 1000 pha hi. Khuasak khua ka umcii uh aa, ka sisim uh hang, Khuasak te in nasia tatak hong do kik ahikom, ka la zo pak bua uh hi. Kawl ngaalkap te pawl khat khua sung tum thei aa inn pawlkhat mei taw hong haal hi. Mei hong kizel aa, khua sung inn om theampo ii a lang bang mei na nelum hi. Tua zawk ciang kilemna vawt tu ngaal tawlngah tu kivaihawm hi. Sizang te na Sial khat le lo an, Taishons te piak tu in thukim aa, Taishons te lungkim hi. Kawl ngaalkap te Kawlzaang a cia sukkik lam, Taishons ngam tawn in cia leang hoibel tu ci in khensat hi. Hi Sizang tual ngaal sung ah Kawl ngaalkap khat thi aa, Taishons te pawlkhat thi hi.

Kawl ngaalkap te Falam ngam tawn in a cia suk kikna thu ki tel cian ngawl ahihang, Khuasak ukpi Ngo Mang in lel khi hi a ci hi ngawl (surrender hi ngawl) aa, Taishons le Kawl ngaalkap te in lel hi zaw tha tu in ki um hi. (Keima upmawk, zo le zo ngawl sim le sim suak zo nawn ngawl hi tu ka um hi…)

Manipur ngaal
1857 kum, Teddim sim tu hong kuan Manipur ngaalkap te a do, Sukte te hu tu in ukpi Ngo Mang thau toai in, a ngaalkap te taw kuan hi. Maharaja ii Manipur ngaalkap te taw kisimna ngaal, haksa sa ngawl in zo ahikom, tua zawk kum 31 British ngaalkap te hong pai ciang zo tu kium aa, lau vet ngawl uh hi.

Sukte ngaalkap te taw Lusei khua Champai sim tu a kuan khawm sia Limkhai le Buanman ngaalkap te hi aa, Thuklai le, Ngo Mang ii Thuantak te kuan ngawl hi. Ngo Mang, a khang ham mama zawk ciang hong thi aa, Kuppow (Khup Pau??) na a pa za lai hi. A tapa nobel sia a pa thi ma thi zo hi.

Ukpi Kuppow hun Sizang
Kuppow ukpi hong sua peuma ciang, a pa Ngo Mang le Kawl te kilaklaw kilem ngawlna teng hong pan kik hi. Thuklai le Buanman ii panpuina taw Kalemyo sim cip in susia cip hi. Kawl phung-gyi te ngangawn sal in man aa, cia pui to hi. Tua hun lai Kaleymyo aa kumpi ahibale ukpi tatak om ngawl aa, Wun (Won-min) khat na tawm vei a uk pak laitak ahi hi. Kawl won pa lungkim ngawl in ngaalkap khawm in Sizang te sim tu hong kipan laleo hi. Ama in Sizang te a sim ma, Taishons le Sukte te pawl vawt in ngaal ko masa hi. Tua zawk ciang Limkhai te zong pawl vawt in paupui hi. Taishon te in a ngeina bangma Zahau le Hualngo sung pan ngaalkap kaikhawm aa, Sukte ngaalkap te taw, nisuana sang pan hong kuan tu Kawl ngaalkap te Sakhi liang (Limkhai) pan ngaak hi.

Limkhai te in Kuppow (Khuasak) tung ah thu zasak hi. Thang sang pan Taishons te, nitumna sang pan Sukte te, nisuana sang pan Kawl te khen 2 hong kuan aa, sim hong sawm hi, ci in thu zasak hi. Kamthiam ka zangh buale mipui theampo thi siat tu ci in Kuppow in tel ahiman, Sakhiliang (Limkhai) le Sukte te taw kilemna vawt aa, Taishon te tungah na khut nuai kong tum hi, ci in kamciam pia hi. Falam, Mualbeam te le Limkhai te tung sal khat vave kong pia tu ci in kamciam pia hi. Kuppow ii kamthiam (diplomacy) tung lungkim in, a khua tek ah kile kisiat uh hi. Ahihang Kuppow na sal khat vave kong pia tu ci a kamciam bang in zui ngawl hi.—>Next Page