By Vum Khat Pau
Banghangin Sizangte in Tedim, Hakha le Falam te sangin lai nei masa zaw ziam? A hang son tu hi leang a tuatuam zongh om tha tu hi nave, ahi thei bel tu sia Mangkaangte in Khamtung Zo ngam hong sim lai in Sizang ngam hong theng masa a, Sizangte thinbot in nei masa ahikom Sizangte lai nei masa suak hi ci leang kikhial ngawl tu hi 1890 kumin Mangkaangte in Sizang ngam hong la a, a mai kum khat 1891 kum in First Battalion, 4th Gurkha Rifles pan Captain F M Rundall in “Manual of The Siyin Dialect Spoken in the Northern Chin Hills” ci laibu sia Sizang kampau sin natu in na suaksak hi Khamtung Zomite lai sinna taw kisai in laibu suak masa bel zongh hi tha tu hi.
Tua hun sia Laipian Pau Cm Hau lai a pian kum 1902 maa kum 11 hun, Hakha lai a kivawt kum 1894 maa kum 3 hun, Dr J H Cope hong thet kum 1910 maa kum 19 hun ahi hi Hakha lai a vawtsak sia Surgeon Major Newland IMS hi a, Dr J H Cope in Tedim lai le Falam lai vawtsak hi Sizang lai sia Capt Rundall in banghang hi bang hong vawtsak thei paih ziam ci ngaisut huai hi Sizang ngam hong laak maa in na sin khol zo ziam? Koi bangin Sizang lai taw kisai kum khat sungin hi bang suak sak thei ziam? Khanghaam te (Ka pa) ka dok ciang Mangkaangte in Sizang ngam hong laak zawk, hong uk zawk po ciang Sizang ukpi, Sizang hausa te kaikhawm in thu dongh a lai taw ciamtee hi, ci hi Tua sungah Capt Rundall sia a lampui, vaipuak nei khat ahikom ama n hong thinbotna le hong awlmawkna hangin Sizang kampau sinna le lai sinna laibu “Manual of The Siyin Dialect Spoken in the Northern Chin Hills” suaksak zo ahi hi.
Mangkaangte n lai at pawlkhat le Myanmar Shwesungkyian sung ih et ciang Sizang lai le Sizang kampau sia Khamtung ngam zum ah zak tek tu le Khamtung Zongam sung om Zomite n pau tek tu in na ngeal hi Mangkaangte n Sizangte a thinbotna thu L B Naylor n laibu vawt tungtawn in zongh kihe thei hi L B Naylor in 1925 kumin “A prctical handbook of the ChinLanguage (Siyin Dialect)” ci laibu na suaksak hi Sizangte sia Mangkaangte in hong awlmaw a, a lai le a kampau Zomi bup n zak thei tu a ngeal hang Sizangte mihing tawm a hina hang le thudang tuatuam hangin zak tek tu suak zo ngawl hi
Pathian n hong piak sa kampau le Mangkaangte n hong bitphua sak Sizang lai sia Sizangte ma in kizangh a, a hun zui in laihawm ahizong, laibu ahizong kisuaksak hi Tua hi a, 1891 kum pan 2011 kum dong kum 120 sung Mangkaangte n Sizang lai taw kisai a vawt laibute le Sizangte vawt ngei le a suaksak laihawm, laibute ih heak bat ciaciang, ih teptee thei sia a nuai a bang ahi hi
- Manual of The Siyin Dialect 1891 – Capt FM Rundall
- A Chin Primer in the Sizang Dialect Number 1, Rangoon 1914
- Gospel According to St. Matthew. 1916
- Siyin Primer. 1924 – Sya Suang Ko Kam
- A practical Handbook of the Chin Language, Siyin Dialect. 1925 – L B Naylor
- A practical Handbook of the Chin Language, Siyin Dialect. 1971 (Edited and reprint) – Keak Tang
- Siyin Hymn
(i) Siyin Hymn Book (First Edition) 1913
(ii) Siyin Hymn Book (Second Edition)1921
(in) Siyin Hymn Book (Third Edition) 1923
(iv) Siyin Hymn Book (Fourth Edition) 1947
(v) Siyin Hymn Book (Fifth Edition) 1963
(vi) Siyin Hymn Book (Sixth Edition) 1981 [Staff Notation]
(vii) Christian Hymns [Siyin Dialect] 1989,1994
(viii)Christian Hymnal (Seventh Edition) 1997 [Tonic Solfa Notation]
(ix) Siyin Hymn Book (Eighth Edition) 2008 [Tonic Solfa Notation] - “Zo” Weekly News (Estd 1953) – U Lam Ko Mang
- Sizang Ngeina Labu (Siyin Traditional Songs) 1954 – Capt Mun Ko Pau
- Siyin Love Songs – Vum Ko Tual
- Zo Khang Simna Laibu (Zo Genealogy) 1955 – U Thawng Ko Hau and U Lam Ko Mang
- (i) Genealogy of the Zo(Chin) Race of Burma 1973 – K A KhupZaThang
(ii) Genealogy of the Zo(Chin) Race of Burma 2007(2nd Edition) – K A KhupZa Thang - “Hunthak” Weekly News (Estd 1957)- U P Ngin Za Thang
- Life History of Dr. A. Judson 1958 – Rev Mang Ko Pau
- Siyin Young People Christian Endeavour Societies’ Annual Magazine 1960 – Editor Max Vai Pum
- Ni Kong Hong Magazine
(i) Ni Kong Hong Magazine 1964-65
(II) Ni Kong Hong Magazine 1965-66
(in) Ni Kong Hong Magazine 1966-67
(iv) Ni Kong Hong Magazine 1969-70
(v) Ni Kong Hong Magazine 1977-78 - Phaimit Magazine
(i) Phaimit Magazine 1970-71
(ii) Phaimit Magazine 1972-74 - The Siyin Baptist (Estd 1979) – SRBA
- The Reaper (Estd 1984) – SRBA E&M
- Nuntakna Khuavak(Magazme)1982 – YSBC Nuntakna Khuavak(Magazine)1983 – YSBC
- Zo People’s Prowess 1991 – L Tun Htawng
- Zaangsi Tongdam (fortnightly) Estd 1995 – U Kam Za Pau
- Zaangsi Tongsua (monthly) Estd 1997 – SDP
- Khuasak Khua Thiansuana thu – July 1977
- Buanman khua sa Kum 250 Khansuang 1998 – Buanman
- Suangdaw khua Tangthu-April 1999
- Today Siyin (monthly) Estd 2000 – Siyin Green Group
- Siyin Bible
(i) Siyin Bible (NT+ Psalm & Proverb) – 2002
(ii) Siyin Holy Bible (OT+NT) 2004 - Theizang khua thu – 2001
- Siyin News Estd 2001 April – SRBA
- Voklaak Tuiphum Pawlpi Tangthu 2003 – Voklaak Baptist Church
- Suangdaw Tuiphum Pawlpi Tangthu 2003 – Suangdaw Baptist Church
- E&M Hand Book, SRBA – 2003
- The Siyin Dialect Writen in Proper Phonetic Tunel Form 2003 – H Z Kimm Lai
- Chin Christian Centenary Magazine 2004 March – CCC Magazine Committee
- Tahan Sizang Tuiphum Pawlpi Tangthu 2004 – Tahan Siyin Baptist Church
- Siyin Tuiphum Pawlpi, Diamond Jubilee 1930-2005 – Siyin Baptist Church (Thingunau)
- YSBC Silver Jubilee Magazine 1980-2005 -YSBC
- Rev. Ngiak Za Dim Golden Jubilee Tangthu 2005 July -Rev NgiakZa Dim
- Khuavak Magazine – SRBA
(i) Khuavak No.(1) 2004-2005
(ii) Khuavak No.(2) 2006
(iii) Khuavak No.(3) 2007
(iv) Khuavak No.(4) 2008
(v) Khuavak No.(5) 2009
(vi) Khuavak No.(6) 2010
(vii) Khuavak No.(7) 2011 - Christian Centenary Jubilee 2006 – Limkhai Bungh Baptist Church
- Sizang Laisim Bu Tan Lang July 2006 – SCLS, SRBA
- Sizang Laisim Bu Tan Khat July 2006 – SCLS, SRBA
- Sizang Laisim Bu Tan Nii May 2009 – SCC
- Sizang Laisim Bu Tan Thum May 2009 – SCC
- Nisim Thaa An – Rev Dr Vungh Lian
- Kalay Siyin Baptist Church, Tin Jubilee Magazine 2007 April – Kalay Siyin Baptist Church
- Sizang Ngeina Labu (Part one), 2007 -Dr Pau Za Nang Sizang Ngeina Labu (Part two), 2011 – Dr Pau Za Nang
- New Life Estd 2007 – Tahan Siyin Baptist Church
- Thupha Daitui (Pamplet) Estd 2007 – YSBC MF
- Lophei khua le Lophei Tuiphum Pawlpi Tangthu – 2008
- Tuucing Khutlet 2008 – SRBA-MC
- NIKONGHONG Laihawm Estd 2008 Jan – Siyin Christian Community
- Tuucing Phaimit 2009 – SRBA-MC
- SCC Annual Magazine (1) 2008 – Siyin Christian Community SCC Annual Magazine (2) 2009 – Siyin Christian Community SCC Annual Magazine (3) 2010 – Siyin Christian Community SCC Annual Magazine (4) 2011 – Siyin Christian Community
- Voklaak Christian Centenary le Pu Lam Suan Tangthu – 2010
- Zapzang labu -2010 (SCC)
- Theizang khua le Theizang Tuiphum Pawlpi Tangthu – Feb 2011
- Buanman Baptist Church Building Dedication, Buanman khua le Tapidaw Tangthu tom -April 2011
- Evangelism and Mission News Letter 2011 – SRBA
- Limkhai News -2011
Capt FM Rundall n lai hong vawtsak zawk kum 120 sung a kisuaksak laihawmte a tung a bang teng hi a, Sizangte mi omza taw ih ngaisut ciang a khom khat ma a kisuaksak ngei, a kisuaksak zo ahi hi Tuate theampo sia ei pil hang ei cum hang hi ngawlin Pathian II hong ngealsak sa vive ahi hi.
Tua ahikom tuni, tu hun le hun tawntungin Sizang mite lai nei thei natu thupha hong pia Topa Pathian ahizong Sizang mite n lai nei thei natu le lai zak thei natu Pathian n zak Sizang lai hong bitphua sak Capt FM Rundall ahizong, Sizang lai hong puasak hong zuun sak tanghtu hong kaikhop sak L B Naylor ahizong phawkin amate tungah lungdam kona in thu ih nget tek tu hi tu hi.
Tua hi a, Sizang mite in ih Sizang mi ih hina ih bosak ngawl natu in Sizang kam pau thei in, Sizang lai sim thei tu zak thei tu sia a thupi mama thu ahi hi Pua sang, puatham ah a kimu paih thei puansilh nikteen tungtawnin minam khat in hong kiciamtee hi ngawl a, ih kampau tungtawnin minam khat in hong kiciamtee hi Ei Sizangte Sizang kam pau ih hikom Sizang mi in hong kiciamtee hi Tua ahikom Sizangte khang tawntung, khang suangsawnin Sizang kam ih pau thei vaset tawntung ban ah Sizang lai pha takin ih zak thei tu sia ih vaipuak hanbel in ngaisun thei tek tawng.
Note; National Archives Department pan Capt FM Rundall ii Manual Siyin Dialect Spoken in the Northern Chin Hills laibu photo copy hong ngasak Tg. Zam Dongh, Ph D (History) Can tungah lungdam ih ko hi.
Heaktu: The Siyin Baptist pan akila kik hi.
