1599 kum ciangin, Pegu a om Kawl kumpite ii uk thaw, Toungo kumpi le a dang kumpi nanote in Pegu kumpipa khut nuai a om nuam nawn ngawlin, kumpi simkik siasua hi. Pegu khua ngangawn simtham ahiciang, Pegu kumpipa cimaw in Zakhaine(Arakan) kumpipa tungah hu ngen hi. Tua laitak in Zakhaine kumpipa in ama ngalte a simsak tu in Portugue ngalkap hon khat cial hi. A ngalkap maang sia Philip de Britto hi. Kawl kumpi ii hu a nget ciang Zakhine kumpipa 1 in De Britto le ama ngalkap teng a hu tu in kuansak hi. De Britto zongh a ngalkap teambaw teng taw tuipi lam pan pai a Tanlyan khua sim masa a zothal paih hi.

Tanlyan khua sia teambaw tawlngakna mun zongh nuam, a ngam zongh pha, a mun mama Kawlngam sung a tum nuam, a pusuak nuam theampo ii a kongkha thupibelna mun ahi hunlam a mu ciang deihuai sa mama a, iip zo nawn ngawl tana, tua mun suan a ama in tang paih hi.

Kawl kumpi zongh pia nuam nawn ngawl, a nasepna Zakhine kumpipa kungah zongh heakkik nuam nawn ngawl hi. A ngam laaksa teng a sutkik nuamte ii ngal a nan zawk natu ci a, kulh khawng dal khawng nasia takin vawt siana, thau pha, ting pha, thau vui thau tang taw nasia tak a kipanin tuak mun ma ah kumpi seam paih hi.

Mikaangte in ih ngam hong sut nial ci a, ama-a simkik vadul a om le zong, simthal paih bekdom ngawlin a ngam a lei zongh laaksak valing a, ngamkeak papaih hi. Ngam tatuam mun tatuam pan sum zuak nuam theampo le, Kawlngam sung na piang ngamdang ah a pua nuam theampo, ama ngam a tot ngawl phamaw ahikom, phiangshia (custom-duty) nasia tak pia sak sia na hong hau mama paih a, mihing thupi kumpi minthang khat suak hi. Tanlyan ngam taw a kizom Mutama (Mataban) ngam kumpipa tanu le ama tapa teang sak a, kumpi dangte taw zong mealheak vawtna tatuam na nei lai hi.

De Britto le a mihingte ii a uuk po a ngamtatna, a tatsiatna teng sia, Father Boves le Father Fermandez te nii in, na na musak sitset siat hi. Father Boves in India ngam ah om a tungsiate kuung thu a puakna sungah, ama ii phawhuai a sak mama, a thangai vangau mama khat sia Kawlngam sungah nguun tam mama om a, teambaw taw tua nguunte sung ih pai ciang, nguun vaal theampo ah et khop vale dong thing kung bebek taw dim dimdem hi. Tu hile teambaw taw nguun sung pai leang, nguu nvaal theampo ah a Kawl biakna inn lian inn pha teng, a phungzi sang teng theampo a kihaltham, a kisutham sa bebek a kimu hi. Lampi teng le taang lo teng theampo mihing luang le mithi ngu bebek ma kithethaang kakoai hi. Mithite ih et ciang mimal sim khau taw kiheencip bek dom ngawl, mihing tam ma khau taw khil ngiitngiat siana, paak kual bangphet a, a beampui a kualsak ngiitngiat thong hi. Mithite sia a thalup paih ma zongh om a, pawl khat bang an ngawlin a thi dong a nusiat hizen hi. Nguun sung tui sung theampo zongh mihing luang le nganhing thisa teng bebek tui tung kilaam vakung a, teambaw ngangawn pai thei ngawl liang dongin khakcip hi, ci in na ciamtee hi.

Portugue te in a ngalsimna, a ngam suutol sakna theampo, Kawl ngalkap, Kawl kumpi mi zawhiat peuma mon vazil bek dom ngawl a, phungzi teng le phungzi sang teng theampo zongh mon vazil, haltham vazil a te, mihonpi a om lai theampo, zawthawk vai taw Tapidaw na suaksak siat vazil hi. Ama kumpi sep sung (1600-1613) ama ngam sung a Kawl mi Tapidaw (10, 000) vaal na om zo hi. Pawlpi taw, biakinn taw, Pathian naseam taw nasia tak ma na om man hi. Ama kipawl pui kumpi dangte zongh, Pathian thu na son pui a, kumpi minthang khat ahi Toungoo kumpipa Nat Shin Naung zongh Tapidaw na suaksak man hi. A tui kiphum lai zong a Tapidaw min sia John hi ci in thu tepteena om hi.

Tua hun laitakin Inwa (Ava) ngam a Anauhphetlun in kumpi za hong nga to hi. Kumpi ngina kumpi minthang mama khat hi a, dadam in a ngam hong keak hi. Hong hat mama a, ngam nanote hong zo vazil sia, 1910 kum ciang Prome ngam le Toungoo ngam hong zothal paih hi. Toungoo kumpi, Tanlyan kumpi, Mutama kumpi teng zongh kipawl a, ngaal a nan uh ma hive, nang zo nawn ngawl ahikom, ngal lel a De Britto le Nat Shin Nawng zongh man a, that siat paih hi. Pathian naseam teng zongh man a, tam ma mon hi. A minthang, a ngaimawk zawhiat teng bang a thalup ciang that thathong ngawl a, vok ngo in ih em tute a ngoai pan thikmol taw a kam dong ih hollet bang a, a nungta lai nginge ma, thikmol taw ma hollet zazan sia a thi dong koi hi.

Tuak a om Portugue ngalkap theampo, Pathian naseam a thalup mong teng, ngamdang mi a dang a om lai theampo, numei patang a zi a ta uh a om teng theampo, man siat a, a khut a peang a ngawng khau khii in, khat le khat khau taw ma khil ngiitngiat sia na, Tanlyan pan Inwa dong peang nguak taw lam seausak hi. Numei patang theampo taw a vekpi ciang mihing tul nga (5000) vaal pha a, nisa haam pui sung lukhu zongh khuk tu oai ngawl a paisak hi. Inwa khuapi a thet ciang zong tawlngasak peang ngawl a, paito sak lalai sia, tuhun Mungywa ngam, Chindwin nguun le Muu nguun kilaklaw dui pui sung ah thethaang kakoai in omsak hi. Tu hun ciang Chaung Oo, Butalin, Ye Oo, ih cina munte pawl hi. Amate teng ma tuak mun ma ah Pawlpi taw biakinn taw Pathian naseam taw a cingtak ma na om dimdem bilbel hi.

Tua hun lai a Portugue te le ngamdang mi a minpiang sia, ngalmat samat a, a mat hi a, a thi nuam thi a bo nuam bo ci a, ngam tawngtol pui sung a, zun nusiat eak nusiat in a nusiatcip phot uh hi nave, ngalkap, ngalhang, ngalsim thiam vive, pilna saang khutthiam pha he ci bang vive hi tana, —-> page 3