tualngal hong om a kumpi khat le khat hong kisim tak ciang, puavawk thei nawn ngawl a, ngalsim tu in zol kik leleau hi. Inwa kumpipa in Tanlyan ngam a laak lai in, Portugue te thauvui thautang teng, tingpui le ngalhiam tatuam a om theampo sutsiat hi nave, a pha zangh thei papaih peang ngawl bekdom ngawl, ngal kisim ci ciang ngal mi tatakte bekma in a ngina sim zo bek ahikom, ngamdang mi teng ma, pawlvawt kik a, sam kik a, zol a, kuailaw a, a zak kik ngawl a phamaw suak leleau hi. Inwa kumpipa in a Nepidaw ah sam a, pawlkhat a naandwin sung mama ah om sak a, Kawl ngalkap sungah a bu a maang ma suak to leleau hi. Tu hun dong ma tuak mun khawng ma om hon lai a, tu tatak ciang sia a suan a paal uh teng Kawlte ka hi uh ci siat zo hi. Kawl biakna ma zongh bia kakoai zo hi. Ahizong pawlkhat sia Tapidaw biakna sung ma na om lingleng lai bilbel a, tu hun ciang RC te veu na suak hi. Pawlpi taw, biakinn taw, Pathian naseam taw khotak ma na om lai 1616 kum lai zong Kawl kumpi in Thailand ngam simtham a, Chiangmai pan a mat Piantit te, Pathian naseam theampo zongh Chindwin nguun le Muu nguun kilaklaw ma ah puak lai hi. Portugue te bek hi ngawl Piantit te le a dang mikaangte tam ma tuak mun ah kisengcip ahi hunlam kimu thei hi.
Tua zawk zong ngam tatuam panPathian thu son tu a hong theng om niknek kakawm tei hinave, hamsatna tatuam tawma bo kikik hi. Zongh kithat valing lel hi. 1719 kum ciangin leitung bup Catholicte ii lam puipi, Pope Clement XI in, Sen ngam kumpipa tungah a mihingte a paisak laiin, kawl ngamah Mission nasep thei natu, tum theitu dan dawp kawm sak hi. A dang pawl khat zongh hong pai sasak phot a te, Kawl ngam a tu vingveng Mission nasep natu hong vaihawm hi. Tua Missionte sia Roman Catholicte ii mission hi a, Pope ii vaihawmna taw hong pai hi. The Barnabite Mission ki ci hi. A khat veina Mission nasepna sia 1743 a mihing 5 taw hong kipan hi. A nii veina mission seamte 1754 , a thum veina 1760, a lii veina 1767 le mission nasep zom tu hong pai thuate 1772 kum in hong theng hi.
Tua Mission nasepnate Kawl ngam sung mun tam mama na theng kakoia, thu um mi zong tam ma om kakoai man zo hinave, Piantitte ii ngaal hang Napoleon hong khang a, Italy ngam hong sim tham sia, 1789 kum ciang Rome khua laaksak hi. RC te ii lutang Pope ngangawn matsak a, 1809 kum ciangin, Piantit ngam ah ciapui ahikom RC te ii leitung bup mission nasepna hong kiamcip a, Kawlngam sung mission nasepna teng zongh kiamcip paih hi. Rc te ii Kawlngam sung mission nasepna tatak seam nuam a, hong kipapat tuung hun khawngin, Tapidaw biakna sungah thu thak pawl khat hong piang hi. 1517 kum khawng pan kipan Pope ii nasepna a thupiakna te, Laithiangtho taw kisi ngawl bekdom ngawl, a kileebul in a thupiakna mun teng, a khutnuai Pathian naseam pawlkhat le mihon pawlkhat in lungkim ngawl ahikom, a thu ni nuam ngawlin pawl tuam hong piang hi. Tuate sia thu ni nuam ngawlte “Protestant” te kici hi. Protestant te sia tua lai in Lutheran te kici si hi. Thaa khanlawna nasia tak a hong piang a, Protestant te sung zongh upna tatuam, pawl tatuam hong piang hi. Tua pawl tatuamte zongh in ngupna thuTnasia tak zei tek ahikom, leitung bup’ah ngupna thu son tu, mission naseam kipuak siasua hi. Kawlngam ah zongh 1813 kumin Rev. Judson hong theng a, American Baptist Mission hong pan hi. Kum 6 a sep zawkciang U Naw kikheal a, 1850 kum hong nusiat hunin Baptist thu um mi 6000 vaal, pawlpi 53 le Pathian naseam 137 om zo hi. Kawlngam sung Tapidaw pawl tatuam ii mission nasep hong kipat hun teng en kik lai leang, ih sonsa bangma Roman Catholic te ii mission tatak sia, 1722 kum Bamabite Mission ciang ma, mission nasepna tak hi pheang ci tuat leang:-
Roman Catholic Mission – 1722
Baptist Mission – 1813
Anglican Mission – 1825
American Methodist Church – 1876
English Methodist Church – 1883
Lutheran Church – 1900
Church of Christ – 1912
Salvation Army – 1915
Seven Day Adventist Church – 1919
Assemblies of God Church – 1930
Presbyterian Church – 1954
Pawl tatuam (denominations) a lian (50) vaal om a, pawl nano a dang zongh (100) vaal bang om lai hi. Tu in Kawlngam sungah Tapidaw a minpiang, awn thum (3,000,000) vaal ki om a, Kawl ngam bup mihing om theampo ii 6% bang kihi tu hi. 1966 kumin, ngamdang mi missionary naseam theampo a ngam tek a ciasak siat ahikom, missionary nasep sia eima tek ii sep tu hong phamaw ta hi. Zongh kiseam takpi a, ei Zo ngam bang a kizo dikdek ma hizo hi. Kawl ngam sung ah zongh ih sep suasuak ciang, ih muan mawk ngawl het, a hamsa ih thuak tam thei mama a, tua thu tatuamte sung pan Kawlngam tangthu ih heaksak keak ngawl hang a, thu hong piang zongh om mama ahiciang, a kikhawmtua thei zaza khawmtua phot a, a leapin hong situa phot ing. A thucing zawin a khawmtua sa ih om le zong, ih zaak tek thei tu in hong at tavun ci in tha
hong paa nuam ing.
____________________
Etkak laite
1. A. E. Horton -The Church Age – Everyday Publication Inc. Canada
2. Vivian Ba -The early Catholic Missionaries in Burma. The Guardian Magzines(1962/63)
3. Lecture Notes – An Introduction to Myanmar Church History. SEAMC
Heaktu: SCC Anual Magazine 2011 pan aki la kik hi.


